Ewolucja usług opieki farmaceutycznej w Unii Europejskiej: Od wydawania leków do zaawansowanej opieki klinicznej

Na łamach International Journal of Clinical Pharmacy ukazała się w połowie kwietnia praca pod tytułem „Ewolucja usług aptek w Unii Europejskiej i poza nią: badanie międzynarodowe 33 krajowych organizacji farmaceutycznych”. Zawiera ona wyniki badania przekrojowego przeprowadzonego w 2025 roku wśród krajowych organizacji farmaceutycznych we wszystkich 27 państwach członkowskich UE oraz 6 krajach sąsiadujących (m.in. Norwegii, Szwajcarii, Turcji i Wielkiej Brytanii). 

A analizy jednoznacznie wynika, że funkcja aptek ogólnodostępnych w Europie przeszła w ostatnich latach fundamentalną transformację. Tradycyjna rola farmaceuty, kojarzona głównie z logistyką i wydawaniem produktów leczniczych, ewoluowała w stronę zintegrowanego dostawcy usług medycznych.

– Praktyka aptek ogólnodostępnych w Europie ewoluowała, wykraczając poza role związane z wydawaniem leków i obejmując usługi profilaktyczne, doradcze oraz kliniczne – zauważają autorzy badania.

Ten proces nie jest jedynie wynikiem wewnętrznych ambicji zawodowych farmaceutów. Jest odpowiedzią na palące problemy współczesnych systemów ochrony zdrowia: starzenie się społeczeństwa, rosnący ciężar chorób przewlekłych oraz ograniczone zasoby kadrowe w podstawowej opiece zdrowotnej (POZ). Farmaceuci, jako najłatwiej dostępni profesjonaliści medyczni, stają się kluczowym ogniwem zwiększającym wydolność systemu.

CZYTAJ WIĘCEJ

Czy w Polsce można zarobić na świadczeniu usług opieki farmaceutycznej?

Skokowy wzrost dostępności usług w aptekach (2020–2025)

Dane z raportu są jednoznaczne: aż 77% (36 z 47 zmapowanych usług) było dostępnych w większej liczbie krajów w 2025 roku w porównaniu z rokiem 2020. Średnia liczba usług świadczonych w jednym kraju wyniosła 26, przy czym zakres ten waha się od 9 do 43 usług, co pokazuje znaczną różnorodność w tempie wdrażania reform w Europie. Szczególnie istotnym wnioskiem jest też fakt, że inwestycja w apteki to optymalizacja kosztów.

– W obliczu ograniczonych zasobów opieki zdrowotnej, inwestowanie w interwencje zdrowia publicznego oparte na aptekach wykorzystuje ich dostępność, dystrybucję geograficzną, zaufane relacje z pacjentami oraz wykwalifikowaną kadrę – czytamy w badaniu.

Dokument dzieli usługi farmaceutyczne na sześć głównych kategorii, przypisując im konkretne interwencje realizowane w krajach europejskich:

1. Usługi związane z wydawaniem leków (Dispensing Services)

Choć jest to rola tradycyjna, uległa ona znacznemu rozszerzeniu o elementy bezpieczeństwa i wygody pacjenta. Przykłady obejmują:

• Powtórna recepta (Repeat dispensing): Usługa dostępna w 24 krajach, pozwalająca farmaceucie na wydawanie kolejnych partii leku bez konieczności każdorazowej wizyty u lekarza.

• Dostawa do domu (Home delivery): Realizowana w 27 krajach, co stało się standardem w opiece nad pacjentami o ograniczonej mobilności.

• Odmowa wydania ze względów bezpieczeństwa: Kluczowy element nadzoru farmaceutycznego, raportowany w 32 krajach.

2. Promocja zdrowia i szczepienia

To obszar najbardziej dynamicznego wzrostu.

• Szczepienia w aptekach: Liczba krajów, w których farmaceuci podają szczepionki, niemal podwoiła się – z 10 w 2020 roku do 19 w 2025 roku.

• Poradnictwo w zakresie rzucania palenia: Usługa obecna w 27 krajach.

• Zarządzanie wagą i edukacja zdrowotna: Powszechnie realizowane w większości badanych państw (np. edukacja zdrowotna w 32 krajach).

3. Badania przesiewowe i skierowania (Screening and Referral)

Apteki stają się punktami wczesnej diagnostyki.

• Badania przesiewowe osób z grup ryzyka: Farmaceuci w 30 krajach identyfikują osoby zagrożone chorobami cywilizacyjnymi, które nie przyjmują jeszcze leków.

• Dostarczanie zestawów do samobadania: Usługa obecna w 20 krajach (np. zestawy do badań w kierunku raka jelita grubego we Francji).

• Zarządzanie drobnymi dolegliwościami (Common Ailment Management): Pozwala odciążyć lekarzy rodzinnych, umożliwiając farmaceutom ordynowanie terapii w prostych przypadkach.

4. Zarządzanie chorobami (Disease Management)

W tej kategorii największy nacisk kładzie się na pacjentów z chorobami przewlekłymi.

• Wsparcie w przestrzeganiu zaleceń terapeutycznych (Adherence support): Realizowane w 23 krajach.

• Instruktaż obsługi urządzeń medycznych: Powszechna usługa (32 kraje) obejmująca naukę korzystania z inhalatorów, glukometrów czy wstrzykiwaczy insuliny.

• Telekonsultacje farmaceutyczne: Nowoczesna forma opieki, która pojawiła się w 19 krajach.

5. Indywidualne zarządzanie przypadkiem (Individual Case Management)

To najbardziej zaawansowane klinicznie usługi, często wymagające osobnego pomieszczenia do konsultacji.

• Przeglądy lekowe (Medication Review): Dostępne w 19 krajach; pozwalają na wykrycie błędów terapeutycznych i interakcji.

• Pojemniki z dawkami dziennymi (Dose Administration Aid – DAA): Systemy ułatwiające pacjentom przyjmowanie wielu leków, obecne w 19 krajach.

• Koncyliacja lekowa (Medication Reconciliation): Usługa kluczowa przy wypisie ze szpitala, zanotowała wzrost z 7 do 15 krajów.

Finansowanie: Klucz do zrównoważonego rozwoju

Rozwój usług nie byłby możliwy bez zmian w modelach wynagradzania. Badanie wykazało, że publiczne finansowanie (refundacja przez państwo lub ubezpieczyciela) wzrosło dla 49% analizowanych usług. Największe postępy w refundacji odnotowano w przypadku szczepień (+5 krajów), badań przesiewowych (+4 kraje) oraz systemów DAA (+3 kraje). Autorzy raportu podkreślają jednak, że brak stabilnego finansowania pozostaje główną barierą.

– Szersze i bardziej zrównoważone wdrażanie wydaje się zależeć od wspierających ram regulacyjnych i publicznego wynagrodzenia – czytamy w badaniu.

Wiele usług wciąż funkcjonuje jedynie jako projekty pilotażowe lub jest finansowane bezpośrednio przez pacjentów (tzw. out-of-pocket). To ogranicza ich dostępność.

CZYTAJ WIĘCEJ

Więcej badań w aptekach? Ministerstwo Zdrowia studzi zapał i stawia na ostrożną ewolucję usług farmaceutycznych

Bariery i wyzwania regulacyjne

Mimo wyraźnego postępu, proces transformacji aptek napotyka na liczne przeszkody. Do najważniejszych należą:

1. Zasoby kadrowe: Rozszerzanie zakresu obowiązków farmaceutów wymaga zwiększenia liczby personelu oraz ciągłego kształcenia zawodowego.

2. Integracja międzyprofesjonalna: Konieczność lepszej współpracy i wymiany danych między farmaceutami a lekarzami POZ.

3. Infrastruktura cyfrowa: Tylko w nielicznych krajach farmaceuci mają pełny dostęp do dokumentacji medycznej pacjenta (tzw. Shared Electronic Patient Medication Records są dostępne w 9 krajach).

4. Legislacja: W wielu krajach prawo wciąż nie nadąża za faktycznymi kompetencjami farmaceutów, nie uznając ich oficjalnie za dostawców usług medycznych.

Wnioski dla decydentów

Raport kończy się również zestawieniem postulatów skierowanych do polityków zdrowotnych. Autorzy sugerują, że dla pełnego wykorzystania potencjału aptek niezbędne jest:

• Dopasowanie modeli finansowania do nowej roli klinicznej farmaceuty.

• Wprowadzenie dedykowanych wskaźników do międzynarodowych ocen systemów zdrowia (np. raportów OECD), które odzwierciedlałyby wkład aptek w zdrowie publiczne.

• Koordynacja polityki na szczeblu UE w celu wymiany najlepszych praktyk i niwelowania różnic między krajami.

Rozwój do jedyny kierunek

Badanie z 2025 roku dowodzi, że apteka przestała być „sklepem z lekami”, a stała się centrum opieki zdrowotnej. Post-pandemiczny krajobraz europejskiej farmacji to obraz sektora, który mimo barier kadrowych i finansowych, dynamicznie poszerza zakres wsparcia dla pacjenta.

– Rozszerzenie usług aptek ogólnodostępnych w Europie podkreśla możliwości przejmowania przez farmaceutów szerszych ról klinicznych w ramach podstawowej opieki zdrowotnej – czytamy w pracy.

Dalszy rozwój tej dziedziny będzie wymagał nie tylko odwagi samych farmaceutów, ale przede wszystkim systemowego uznania ich roli jako pełnoprawnych partnerów w systemie ochrony zdrowia.

©MGR.FARM