Jak uruchomić lub reaktywować punkt szczepień w aptece?

Liczba aptecznych punktów szczepień wraz ze wzrostem uprawnień farmaceutów do ich wykonywania spada. Po dużym nagromadzeniu aptek, w których można było się szczepić przeciwko COVID-19 obecnie ich liczba się zmniejszyła. Problemem dla niektórych okazała się konieczność podpisywania umowy z NFZ na wykonywanie finansowanych ze środków publicznych szczepień. Innym nie spodobały się zawirowania związane z finansowaniem szczepień przeciwko grypie. W ostatnim czasie pojawiła się jednak szansa na odwrócenie negatywnego trendu. Uprawnienia farmaceutów rozszerzono o wszystkie szczepienia ochronne. Czy to dobry moment aby uruchomić lub reaktywować punkt szczepień w aptece? 

Punkt szczepień w aptece – jakie szczepienia można w nim wykonać?

Szczepienia, które można wykonywać w aptekach określa ust. 8a art. 86 ustawy Prawo Farmaceutyczne. Zgodnie z nim w aptekach ogólnodostępnych, spełniających wymagania określone w przepisach (…) mogą być przeprowadzane szczepienia ochronne zgodnie z przepisami ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi. Listę szczepień ochronnych zgodnie z powyższym aktem prawnym publikuje Minister Zdrowia. Dokonuje tego na podstawie zaleceń wydawanych przez Światową Organizację Zdrowia. Aktualnie lista ta obejmuje szczepienia przeciwko: 

• błonicy;
• cholerze;
• COVID-19;
• durowi brzusznemu;
• gruźlicy;
• grypie;
• inwazyjnym zakażeniom Haemophilus influenzae typu b;
• inwazyjnym zakażeniom Neisseria meningitidis;
• inwazyjnym zakażeniom Streptococcus pneumoniae;
• japońskiemu zapaleniu mózgu;
• kleszczowemu zapaleniu mózgu (KZM);
• krztuścowi;
• ludzkiemu wirusowi brodawczaka (HPV);
• nagminnemu zapaleniu przyusznic (śwince);
• odrze;
• ospie wietrznej;
• półpaścowi;
• ostremu nagminnemu porażeniu dziecięcemu (poliomyelitis);
• różyczce;
• tężcowi;
• wirusowemu zapaleniu wątroby typu A;
• wirusowemu zapaleniu wątroby typu B;
• wściekliźnie;
• zakażeniom wywołanym przez rotawirusy;
• zakażeniom wirusem syncytialnym układu oddechowego (RSV);
• żółtej gorączce.

Oznacza to, że wszystkie powyższe szczepienia, mogą aktualnie być wykonywane w aptekach. Istotne jest również to, że w aptece można podawać szczepionki tylko i wyłącznie osobom powyżej 18. roku życia. 

• Czytaj także: Farmaceuci będą wykonywać wszystkie zalecane szczepienia ochronne

Wymagania wobec farmaceutów wykonujących szczepienia w aptece

W aptece szczepienia może wykonywać każdy farmaceuta, który ukończył kurs kwalifikacyjny organizowany przez Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 6 czerwca 2024 roku zmieniającym rozporządzenie ws. kursów kwalifikacyjnych dla farmaceutów, tematyka tego kursu obejmuje wszystkie szczepienia ochronne. Do kursu kwalifikacyjnego do szczepień może przystąpić każdy farmaceuta, który posiada co najmniej 12-miesięczny staż pracy w pełnym wymiarze godzinowym. 

Co ważne, farmaceuci, którzy nabyli uprawnienia do kwalifikowania i wykonywania szczepień przeciwko COVID-19 w czasie pandemii, mają takie same uprawnienia, jak farmaceuci kończący kursy obecnie. Oznacza to, że mogą oni również kwalifikować i wykonywać wszystkie zalecane szczepienia ochronne. 

Farmaceuta wykonujący szczepienia w aptece może być w niej zatrudniony na umowę o pracę. Wówczas wykonując szczepienia powinien mieć to wpisane w zakres swoich obowiązków. Za większym zakresem obowiązków powinna iść oczywiście podwyżka wynagrodzenia. Innym sposobem na zatrudnienie farmaceuty w aptecznym punkcie szczepień może być umowa zlecenie. Jeśli obejmuje ona tylko wykonywanie szczepień to należy pamiętać, że takiego obowiązku farmaceuta nie może mieć wpisanego w umowie o pracę zawartą z tym samym pracodawcą. Również wykonywanie szczepień w jej ramach nie może odbywać się w godzinach pracy określonych przez umowę o pracę.  

Szczepienia wykonywane w aptece, które finansuje NFZ

To, które szczepienia wykonywane w aptece mogą być finansowane z budżetu NFZ określono w Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 9 października 2023 r. w sprawie wykazu szczepień ochronnych przeprowadzanych w aptece, które mogą być w całości lub w części finansowane ze środków publicznych.
Zgodnie z tym aktem prawnym NFZ może sfinansować szczepienia:

• przeciwko COVID-19 dla osób powyżej 18. roku życia;
• przeciwko pneumokokom dla osób powyżej 65. roku życia;
• przeciwko grypie dla osób powyżej 65. roku życia;

W przypadku szczepienia przeciwko grypie oraz pneumokokom konieczne jest posiadanie przez pacjenta refundowanej recepty od lekarza, aby usługa szczepienia była w całości dla niego bezpłatna. W przypadku wystawienia przez farmaceutę recepty farmaceutycznej na te preparaty, pacjent będzie musiał pokryć koszt szczepionki. Samo szczepienie będzie, jednak dla niego bezpłatne. 

Aby móc wykonywać w aptece szczepienia finansowane ze środków publicznych, podmiot prowadzący aptekę musi zawrzeć umowę z Narodowym Funduszem Zdrowia na wykonywanie zalecanych szczepień ochronnych w aptekach. Szczegółowe informacje o tym, jak zawrzeć umowę z Funduszem na wykonywanie szczepień pozyskasz ze strony internetowej NFZ. Składanie wniosków o umowę na realizację szczepień w aptekach od 15 lipca 2024 roku jest możliwe tylko i wyłącznie w formie elektronicznej. 

Kwotę, jaką apteki otrzymują za realizację szczepień określa Prezes Narodowego Funduszu Zdrowia na podstawie wydanego przez siebie zarządzenia. Od 1 lipca 2024 roku kwota ta wynosi 33,37 zł za zakwalifikowanie i wykonanie szczepienia. Przed wykonaniem szczepienia, które ma być sfinansowane z budżetu NFZ, farmaceuta zobowiązuje się do weryfikacji prawa pacjenta do świadczenia. Ponadto, po zakwalifikowaniu go do szczepienia musi wpisać go do e-karty szczepień. Szczegółowa instrukcja, jak apteka powinna rozliczać szczepienia z NFZ znajduje się TUTAJ. 

Czy apteka może wykonywać szczepienia bez podpisanej umowy z NFZ? 

Apteka może wykonywać szczepienia bez konieczności podpisywania umowy z Funduszem na realizację szczepień zalecanych. Wtedy to wszystkie szczepienia w aptece, wykonywane są na zasadach komercyjnych. Oznacza to, że za usługę szczepienia w pełni płaci pacjent. Apteka ma natomiast możliwość ustalenia własnej kwoty, jaką będzie od niego pobierać. Ważną informacją jest ta, że usługa szczepienia w aptekach podlega zwolnieniu z podatku VAT.

• Czytaj więcej: Usługi opieki farmaceutycznej są zwolnione z podatku VAT 

Jak można oznaczyć aptekę, w której funkcjonuje punkt szczepień? 

Oznakowanie apteki jako punktu szczepień może się odbywać tylko i wyłącznie zgodnie z wytycznymi wydanymi przez Głównego Inspektora Farmaceutycznego. Zakładają one, że oznakowanie aptecznych punktów szczepień jest w całym kraju takie samo. Inspekcja Farmaceutyczn zaznacza ponadto, że apteki decydująć się na zastosowanie takiego oznaczenia muszą pamiętać, że nie może on stanowić reklamy placówki. Co więcej nie może ono zachęcać do skorzystania z usług oferowanych w aptece. Stanowisko GIF w tej sprawie można przeczytać TUTAJ. 

• Czytaj także: Szczepienia w aptekach – jak to wygląda w krajach Unii Europejskiej?

Wymagania, które musi spełnić apteka by uruchomić punkt szczepień

Apteka, która chce uruchomić punkt szczepień musi spełnić szereg wymagań. Określają je 3 akty prawne: 

• Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 26 września 2002 r. ws. wykazu pomieszczeń wchodzących w skład powierzchni podstawowej i pomocniczej apteki; 
• Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 29 lipca 2022 r. ws. ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Ministra Zdrowia ws. szczegółowych wymogów, jakim powinien odpowiadać lokal apteki; 
• Ustawa Prawo Farmaceutyczne z dn. 6 września 2001 r.;  

Według nich szczepienia ochronne mogą prowadzić apteki posiadające zezwolenie na prowadzenie apteki ogólnodostępnej oraz te, które są podłączone do systemu P1. Obowiązek podłączenia do systemu P1 dla aptek mijał 31.12.2018 r. Należy zatem założyć, że obecnie wszystkie apteki funkcjonujące na terenie naszego kraju spełniają dwa powyższe wymagania. Wyżej ww. akty prawne określają ponadto, jakie wymagania lokalowe musi spełnić apteka, w której wykonywane są szczepienia ochronne. Zgodnie z nimi można je wykonywać w aptece, w: 

1. Pomieszczeniu administracyjno-szkoleniowym, jeśli:

• zachowa się rozdział czasowy dla poszczególnych funkcji pełnionych przez to pomieszczenie;
• określi się pisemną procedurę określająca sposób dostępu i korzystania z tego pomieszczenia;

2. Pokoju opieki farmaceutycznej, jeśli

• stanowi odrębne pomieszczenie w aptece lub; 
• stanowi wyodrębnioną część izby ekspedycyjnej oddzieloną od pozostałej części ekspedycji ściankami działowymi, w tym przesuwnymi. Warunkiem jest ponadto zagwarantowanie pacjentom bezpieczeństwa, a także poszanowania intymności oraz godności. Ponadto, taka organizacja pracy nie może zakłócać wykonywania czynności w innych pomieszczeniach w aptece; 

3. Punkcie szczepień stanowiącym osobne pomieszczenie w aptece

• wymaga nowego projektu technicznego apteki z uwzględnieniem zmian; 
• konieczna jest uzyskanie zgody Sanepidu, protokołu badania wentylacji, a także akceptacji specjalistów od wymagań przeciwpożarowych; 
• wymagane jest złożenie wniosku i jego akceptacja przez odpowiedniego wojewódzkiego inspektora farmaceutycznego; 

W co powinien być wyposażony punkt szczepień? 

Akty prawne wymienione we wcześniejszym akapicie określają w co musi być wyposażony punkt szczepień funkcjonujący w aptekach. Muszą się w nim znajdować:

1. Stolik zabiegowy urządzony i wyposażony stosownie do zakresu przeprowadzanych szczepień;
2. Zestaw do wykonywania iniekcji;
3. Zestaw do wykonania opatrunków;
4. Pakiety odkażające i dezynfekcyjne;
5. Dozownik ze środkiem dezynfekcyjnym oraz dozownik z mydłem w płynie;
6. Środki ochrony osobistej (fartuchy, maseczki, rękawice);
7. Pojemnik z ręcznikami jednorazowego użycia i pojemnik na zużyte ręczniki;
8. Pojemniki na zużyte strzykawki i igły oraz pojemniki na zakaźne materiały medyczne;
9. Roztwór do wstrzykiwań Adrenalinum – w celu zastosowania u pacjenta poddawanego szczepieniu w przypadku wystąpienia wstrząsu anafilaktycznego;
10. Termometr bezdotykowy do pomiaru temperatury ciała pacjenta przed przeprowadzeniem szczepienia;
11. Sprzęt komputerowy z dostępem do Internetu i drukarką, niewykorzystywany w czasie przeprowadzania szczepienia do ekspedycji aptecznej.
12. Umywalka z baterią z ciepłą i zimną wodą. W przypadku braku możliwości jej zainstalowania – umywalka mobilna; 
13. Miejsce pozwalające na pozostawienie odzieży wierzchniej pacjenta, który poddaje się szczepieniu; 
14. Zamykana na klucz szafa w archiwum, gdzie przechowywana powinna być dokumentacja medyczna pacjentów, którzy poddali się szczepieniom; 

Czy farmaceuta może podać pacjentowi adrenalinę? 

Jednym z wymagań określonych przez prawo, jest obowiązek posiadania przez punkt szczepień w aptece roztworu adrenaliny do wstrzykiwań. Zgodnie obwieszczeniem Ministra Zdrowia jest ona przeznaczona do podawania w przypadku wystąpienia wstrząsu anafilaktycznego u pacjenta poddanego szczepieniu. Czy farmaceuta może podać pacjentowi adrenalinę? Tak, uprawniają nas do tego zapisy ustawy o zawodzie farmaceuty. 

– W przypadku bezpośredniego zagrożenia życia pacjenta aptekarz może podać produkt leczniczy, z wyłączeniem produktów leczniczych zawierających środki odurzające lub substancje psychotropowe oraz prekursorów kategorii 1. – możemy przeczytać w art. 31 UoZF. 

To uprawnienie całkowicie odmienne od możliwości wystawienia recepty farmaceutycznej. W przypadku zagrożenia życia pacjenta, nie ma konieczności wystawienie recepty famraceutycznej. Farmaceuta na podstawie własnej wiedzy może podjąć decyzję o podaniu leku w przypadku zagrożenia życia pacjenta. Z pewnością za zagrożenie życia należy uznać wstrząs anafilaktyczny. 

• Czytaj także: Pacjent stracił przytomność. Farmaceuci uratowali jego życie

Odpowiedzialność cywilna i karna apteki oraz farmaceuty 

Za spowodowanie szkody wobec pacjenta w trakcie wykonywania szczepienia, farmaceuta lub apteka mogą być pociągnięci do odpowiedzialności cywilnej. Jeśli szkodę wobec pacjenta poczynił pracownik apteki, to pociągnięty do odpowiedzialności będzie podmiot, który ją prowadzi. Farmaceuta będzie pociągnięty do odpowiedzialności cywilnej w przypadku roszczeń ze strony pracodawcy lub kiedy prowadzi własną działalność gospodarczą. W przypadku spowodowania uszczerbku na zdrowiu pacjenta (np. na skutek nieprawidłowego wkłucia się), farmaceutę możnapociągnąć do odpowiedzialności karnej. 

Zarówno farmaceuta jak i podmiot prowadzący aptekę może ubezpieczyć się od odpowiedzialności cywilnej. Warto wspomnieć, że posiadanie polisy OC przez podmiot prowadzący aptekę należy do jednego z wymogów do tego, by móc podpisać umowę z NFZ na wykonywanie szczepień w aptekach. Większość farmaceutów posiada takie ubezpieczenie z tytułu przynależności do danej okręgowej izby aptekarskiej. Izby potwierdzają, że zdaniem ubezpieczycieli wykonywanie szczepień w aptekach wchodzi w zakres czynności wykonywanych przez farmaceutę.

• Czytaj także: Czy ubezpieczenie OC farmaceuty obejmuje też zdarzenia powstałe w czasie szczepienia?

Konieczne jest podpisanie umowy na utylizację odpadów

Przed rozpoczęciem wykonywania szczepień w aptece konieczne należy podpisać nową umowę na utylizację odpadów medycznych. Właściciel apteki zobowiązuje się ponadto do dodania nowych kodów do Bazy Danych Odpadowych (tzw. BDO). Kody te to: 18 01 03 oraz 18 01 04. Poza tym, apteka musi posiadać przygotowaną procedurę opisującą postępowanie z odpadami medycznymi. 

Powinna ona zawierać postępowanie z poszczególnymi odpadami powstałymi w wyniku szczepienia pacjenta. 

Ważną informacją jest również fakt, że wymiana pojemników na odpady medyczne powstałe w punktach szczepień powinna odbywać się nie rzadziej niż co 72 godziny. Również ich odbiór przez firmy utylizacyjne powinien odbywać się co 72 godziny. Wyjątkiem jest sytuacja, w której są one przechowywane w temperaturze niższej niż 10°C, w osobnej lodówce. Wówczas mogą być odbierane przez firmę utylizacyjną co 30 dni

Wymagania apteki jako punktu szczepień wobec pacjenta

Przed kwalifikacją pacjenta do szczepienia, należy uzyskać od niego zgodę na samo szczepienia. Koniecznie należy go również poinformować  o samym szczepieniu, a także możliwych działaniach niepożądanych, jakie mogą się pojawić. Apteka powinna ponadto uzyskać zgodę na przetwarzanie danych osobowych pacjenta w związku z procesem szczepienia. Dokumentacja medyczna pacjenta (zarówno w formie papierowej jak i elektronicznej) musi być zabezpieczona przed dostępem do niej osób nieuprawnionych. Apteka musi przechowywać taką dokumentację przez okres co najmniej 20 lat. Po tym czasie, może ją zutylizować lub zwrócić ją pacjentowi. 

• Czytaj także: Szczepionki w aptekach – jak było, a jak będzie?

Zgłoszenia NOP przez aptekę

Podmiot prowadzący aptekę w przypadku wystąpienie niepożądanego odczynu poszczepiennego (tzw. NOP) zobowiązuje się do zgłoszenia tego faktu. Zgłoszenia należy dokonać do Powiatowego Inspektora Sanitarnego oraz do Prezesa URPL. Do pierwszego organu zgłoszenie należy przekazać do 24 godzin od wystąpienia odczynu. Można tego dokonać za pomocą aplikacji gabinet.gov.pl bądź poprzez pisemne wypełnienie druku i jego osobiste dostarczenie do Sanepidu. Prezesa URPL o NOP również można powiadomić wypełniając elektroniczny formularz.