Terminem “adaptogeny” posługiwał się już w latach 50. XX wieku Mikołaj Łazariew – radziecki toksykolog. Definiował on adaptogen jako “zwiększający niespecyficzną odporność organizmu w warunkach stresu, co skutkuje zwiększoną wytrzymałością i wydajnością”. Innymi słowy, substancje adaptogenne mają zdolność normalizowania i wzmacniania funkcji różnych systemów organizmu narażonych na stres.
W latach 60. i 70. naukowcy rozszerzyli badania o nowe adaptogeny pochodzenia roślinnego. Cechą charakterystyczną roślin adaptogennych jest ich poliwalencja – czyli wielokierunkowość działania. Adaptogeny wpływają na układ neuroendokrynny i odpornościowy poprzez m.in.:
- wyzwalanie wewnątrzkomórkowych i zewnątrzkomórkowych szlaków sygnalizacji adaptacyjnej, które promują przeżycie komórek i odporność organizmu na stres
- regulację metabolizmu i homeostazy poprzez wpływ na ekspresję hormonów stresu.
Co istotne – efekt adaptogenu odnosi się do całego organizmu, a nie tylko do konkretnego narządu.
Adaptogeny – jakie są korzyści z ich stosowania?
Adaptogeny pochodzenia roślinnego działają korzystnie poprzez:
- wspomaganie przywrócenia prawidłowej odpowiedzi immunologicznej w sytuacji nadmiernej lub niedostatecznej reakcji na bodźce;
- obniżanie odpowiedzi układu odpornościowego i przywracanie jej do normalnego poziomu (np. w przypadku astmy czy RZS);
- wzmocnienie odpowiedzi immunologicznej, gdy układ odpornościowy nie jest w pełni „wydolny” (np. w przypadku infekcji zatok lub ucha);
- przywrócenie równowagi biochemicznej mózgu, wywierając wpływ na funkcje poznawcze, pamięć i nastrój.
- wzmocnienie układu sercowo-naczyniowego, w tym zwiększenie elastyczności naczyń krwionośnych i obniżenie ciśnienia tętniczego krwi;
Co nie jest adaptogenem?
Warto pamiętać, że do adaptogenów nie zaliczamy:
- toników – czyli substancji o działaniu tonizującym, w medycynie tradycyjnej stosowanych np. w „astenii” w dawkach wielokrotnych, celem poprawy ogólnego samopoczucia i wydajności pracy;
- stymulantów (OUN) – używek powodujących przejściowe zwiększenie zdolności do pracy, po podaniu pojedynczej dawki, po którym następuje okres zmniejszonej zdolności do pracy.
Adaptogeny i ich przykłady
Najczęściej stosowanymi surowcami o działaniu adaptogennym są:
- żeń-szeń koreański (Panax ginseng);
- żeń-szeń syberyjski (eleuterokok kolczasty) (Eleutherococcus senticosus);
- różeniec górski (Rhodiola rosea);
- ashwagandha (Withania somnifera);
- cytryniec chiński (Schisandra chinensis).
Działanie adaptogenu – na przykładzie żeń-szenia koreańskiego
Żeń-szeń koreański jest w czołówce listy najbardziej popularnych na świecie surowców roślinnych XXI wieku. Do września 2023 roku powstało 1208 publikacji na temat Panax ginseng.
Związkami czynnymi odpowiadającymi za działanie żeń-szenia koreańskiego są:
- saponiny triterpenowe (ginsenozydy, inaczej panaksozydy)
- peptydoglikany (panaksany A-F)
- poliacetyleny (m.in. falkarinol)
- alkaloidy
- olejki eteryczne, aminokwasy, witaminy, enzymy i mikroelementy.
Synergizm działania tych substancji powoduje, że Panax ginseng jest surowcem wspomagającym wiele procesów w organizmie – co jest wykorzystywane również we wsparciu terapii chorób przewlekłych.
- Czytaj także: Różaniec górski jako silny adaptogen
Żeń-szeń koreański posiada między innymi właściwości:
- kardioprotekcyjne – obniża poziom cholesterolu i ciśnienie krwi, hamuje tworzenie się zakrzepów krwi w naczyniach
- kontrolujące poziom cukru
- przeciwzapalne
- przeciwnowotworowe
- neuroprotektywne
Korzeń żeń-szenia koreańskiego posiada obszerną bibliotekę danych potwierdzających możliwości jego stosowania jako pomocniczego w chorobach układu sercowo-naczyniowego, zespole metabolicznym czy cukrzycy.
Dzięki szeroko zakrojonym badaniom mechanizmy działania związków czynnych korzenia żeń-szenia koreańskiego są dobrze rozpoznane – co buduje świadomość jego skuteczności i daje podstawę do rekomendacji preparatów z Panax ginseng w składzie.
Literatura:
- Panossian A. G., Efferth T. , Shikov A. N., Pozharitskaya O. N. , Kuchta K., Mukherjee P. K. , Banerjee S., Heinrich M., Wu W., Guo D., Wagner H. Evolution of the adaptogenic concept from traditional use to medical systems: Pharmacology of stress‐ and aging‐related diseases. Med Res Rev. 2021;41:630–703.2020, DOI: 10.1002/med.21743.
- Honoka I., Michiho I.Recent trends in ginseng research. Journal of natural medicines. 2024, 78, 455–466.
- Edwards S. E., Costa Rocha I., Wiliamson E.M., Heinrich M. Fitofarmaceutyki oparte na dowodach naukowych kompendium leczniczych produktów ziołowych. PZWL, Warszawa, 2022.
- European Union herbal monograph on Panax ginseng C.A.Mey., radix, Committee on Herbal Medicinal Products HMPC) 12 May 2023 EMA/HMPC/27744/2023
- Mendelson S., D. Herbal Treatment of anxiety.CRC, Boca raton, 2023.
