Cytyzyna – efektywna broń w walce z nałogiem palenia papierosów

Jak palenie nikotyny wygląda w statystykach?

Badania nad paleniem i liczbą osób palących to zagadnienie często poruszane w licznych statystykach. Niestety – każda z nich jednoznacznie pokazuje, że kwestia palenia nikotyny to niezwykle powszechny problem społeczny.

Badanie CBOS z 2019 roku wskazuje, że w naszym społeczeństwie odsetek osób palących wynosił 26% [1]. Biorąc pod uwagę badania na przestrzeni kilkunastu ostatnich lat można zauważyć nieznaczną tendencję malejącą, jednakże odsetek palaczy utrzymuje się cały czas na ponad 20% poziomie [1,2]. Co gorsza – 82% z zadeklarowanych w badaniu osób palących przyznaje, że pali regularnie, a blisko 45% z nich wypala dziennie pomiędzy 20 a 29 sztuk papierosów [1,2]. To olbrzymia liczba i znaczący odsetek osób, dla których palenie nikotyny stanowi nieodłączny element życia codziennego!

Wśród innych ciekawych statystyk znaleźć można i takie:

• 54% palaczy przyznało się, że zaczęło palić w wieku 15-19 lat;
• 82% mężczyzn i 73% kobiet pali tytoń w sposób tradycyjny – tzn. używa papierosów;
• wśród zadeklarowanych palaczy prym wiodą mężczyźni w grupie 40-latków i kobiety w wieku 30-39 lat;
• liczba osób palących jest niejako powiązana z wykształceniem i sytuacją materialną – im niższe wykształcenie i gorsza sytuacja materialna, tym wyższy jest odsetek osób palących nikotynę; 
• w 2014 roku wg. WHO prawie miliard ludzi na całym świecie paliło tytoń [1,2,3].

Przedstawione powyżej liczby nie napawają optymizmem, tym bardziej, że co roku palenie zabija na świecie ponad 5 milionów ludzi (w samej tylko Polsce jest to blisko 70 tysięcy) [3]. I choć 98% respondentów uważa palenie tytoniu za szkodliwe (a 80% palaczy choć raz w życiu próbowało rzucić palenie) to sukces odnosi tylko część z nich [3,4]. Wynika to głównie z silnego uzależnienia, braku wystarczającej motywacji i niekorzystania z właściwego wsparcia farmakologicznego.  Wybór odpowiedniej i efektywnej metody wspomagającej  rzucanie palenia ma kolosalne znaczenie [4]. 

Zagrożenia związane z paleniem nikotyny

Nikotyna to bezbarwna i bezwonna ciecz, otrzymywana z liści tytoniu przez destylację z parą wodną [6]. Uwalniana z papierosów podczas palenia (czy z e-papierosów podczas ich podgrzewania) niezwykle dobrze i szybko wchłania się przez drogi oddechowe do organizmu, a jej największe stężenie obserwuje się w mózgu i nerkach [6].

Nikotyna potrzebuje zaledwie 7 sekund, aby dotrzeć poprzez płuca do układu krążenia i dalej do mózgu [7].

Nikotyna to najbardziej uzależniający składnik tytoniu [7]. Substancja ta wiąże się z receptorami acetylocholinowymi w przodomózgowiu, których stymulacja powoduje uwalnianie m.in. dopaminy i noradrenaliny – neuroprzekaźników wywołujących u palaczy efekt przyjemności [6,7]. Drugim mechanizmem, odpowiedzialnym za silne uzależnienie palaczy od nikotyny jest fakt powstawania nowych, kolejnych receptorów dla tego związku w efekcie palenia. Im więcej receptorów – tym silniejsze uzależnienie [7]. 

Nikotynizm to uznany i potwierdzony czynnik ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego i zgonów [8]. Według wielu wytycznych palenie uznawane jest za tzw. „śmiertelne uzależnienie”. Składnikami dymu tytoniowego o udokumentowanym negatywnym wpływie na zdrowie są: nikotyna, tlenek węgla i gazy utleniające [8]. Palenie prowadzi do:

• wzrostu ryzyka zakrzepicy;
• zwiększenia wyrzutu serca, podwyższenia  ciśnienia, większego pocenia się;
• blisko 20-krotnego wzrostu ryzyka zgonu z powodu raka płuc;
• wzrostu prawdopodobieństwa wystąpienia udaru mózgu i POChP
• raka płuc (90% przypadków) oraz   raka jamy ustnej, gardła i krtani (ponad 80% przypadków);
• zaburzeń neurologicznych u osób starszych [3,5,6,8].

Wśród zagrożeń związanych z nikotyną bardzo często zapomina się o coraz bardziej popularnych w ostatnich latach e-papierosach. Statystyki pokazują, że osób stosujących tą metodę palenia jest w Polsce blisko 2% [1,2]. I choć wiele z nich uważa elektroniczne systemu dozujące nikotynę za bezpieczną alternatywę tradycyjnego palenia to coraz większa liczba badań temu zaprzecza [9]. Wśród najczęściej spotykanych działań niepożądanych nikotyny i składników aerozolu z e-papierosów wymienia się:

• nudności;
• bóle głowy;
• bezsenność;
• suchy kaszel;
• zmiany zapalne w drogach oddechowych [9].

E-papierosy nasilają stan zapalny i stres oksydacyjny, a zawarte w liquidach związki aromatyzujące mogą być potencjalnie szkodliwe w przypadku ich wdychania [10,11]. Jak zatem walczyć z nałogiem, aby skutecznie ograniczyć ryzyko niepotrzebnych zmian zdrowotnych w organizmie?

Metody walki z uzależnieniem od nikotyny

Osoby chcące rzucić palenie mają do dyspozycji kilka metod wsparcia farmakologicznego. Przyjmuje się, że farmakoterapia podwaja szanse na efektywne rzucenie palenia [8]. Z jakiej jednak metody skorzystać, aby maksymalnie zwiększyć szanse na pozytywne rozwiązanie problemu palenia?

Jedną z dostępnych metod jest tzw. nikotynowa terapia zastępcza (NTZ) [4,7]. Stosuje się ją zarówno w celu zaprzestania palenia, jak również jako metodę ograniczenia palenia papierosów [7]. Nikotyna zawarta w plastrach, gumach i pastylkach nikotynowych stymuluje receptory nikotynowe – usuwając tym samym objawy głodu nikotynowego. Według założeń technika ta ma na celu stopniowe zmniejszanie liczby receptorów nikotynowych i powolne odzwyczajanie od palenia [7]. Praktyka pokazuje jednak, że choć niskie, to istnieje ryzyko uzależnienia od nikotyny zawartej w nikotynowej terapii zastępczej [7]. Dotyczy to zwłaszcza form doustnych.
Stosowanie NTZ wiąże się także nierzadko z innymi działaniami niepożądanymi, a mianowicie:

• stosowanie plastrów nikotynowych obarczone jest ryzykiem wystąpienia reakcji alergicznych w miejscu aplikacji;
• stosowanie gum do żucia wywołuje czasami niepożądane efekty ze strony przewodu pokarmowego;
• spray donosowy może drażnić błonę śluzową nosa, a z racji bardzo szybkiego dostarczania nikotyny tą metodą może napędzać powstawanie nowych receptorów nikotynowych [4,7].

Efektywność NTZ zależy także od przestrzegania kilku zasad, związanych z właściwym stosowaniem konkretnych form (np. guma nikotynowa wymaga właściwej techniki żucia, a samo żucie powinno trwać prawie 20 minut).  Niestety pacjenci bardzo często nie stosują się do zaleceń dotyczących stosowania preparatów z nikotyną, zwłaszcza, że standardowy czas terapii NTZ to zwykle 3-6 miesięcy.[7]! Tak długi okres terapii, a także wynikające bezpośrednio z niego koszty terapii stanowią znaczące ograniczenie jej skuteczności. Co więcej – NTZ skierowana jest głównie do osób mających wysoki stopień uzależnienia – istnieje mało dowodów na jej efektywność u osób palących mniej niż 10-15 papierosów dziennie [12]!

Efektywny lek na rzucanie palenia, czyli jak działa cytyzyna?

Cytyzyna to selektywny, częściowy agonista receptorów nikotynowych acetylocholiny α4β2, które odpowiadają za ośrodkowe działanie nikotyny [7,13,16]. Związek ten wiążąc się z receptorami nikotynowymi delikatnie łagodzi objawy odstawienia papierosów przy jednoczesnym zmniejszaniu stopnia uzależnienia od nikotyny [13]. Szczególnie istotny jest fakt, że cytyzyna ma blisko siedmiokrotnie większe powinowactwo do tychże receptorów niż sama nikotyna [17]. Dzięki temu efektywnie blokuje dostęp do nich nikotynie, co prowadzi do stopniowego zmniejszania stopnia uzależnienia przy jednoczesnym braku silnych efektów odstawienia papierosów [14]. Tak więc z farmakologicznego punktu widzenia jest to bardzo atrakcyjna metoda rzucania palenia [13].
Wśród korzyści płynących ze stosowania cytyzyny (zwłaszcza w kontekście wspomnianej wyżej nikotynowej terapii zastępczej) wymienić należy:

• krótki czas trwania farmakoterapii – to tylko 25 dni kuracji – jest to jednocześnie najkrótszy możliwy czas spośród wszystkich dostępnych metod leczenia;
• niski koszt całkowity leczenia – może być on nawet kilkanaście razy mniejszy niż koszt standardowej (kilkumiesięcznej) terapii NTZ;
• wysoki poziom bezpieczeństwa terapii cytyzyną – lek jest dobrze tolerowany, a w badaniach nie zgłaszano ciężkich czy poważnych działań niepożądanych;
• niskie ryzyko interakcji (cytyzyna wydalana jest przez nerki w postaci niezmienionej – z pominięciem metabolizmu wątrobowego);
• satysfakcjonujący (i w porównaniu z NTZ wyższy) odsetek osób, którym udało się rzucić palenie [7,13,14,16].

Biorąc pod uwagę ostatnią z wymienionych powyżej zalet cytyzyny – jak wygląda jej efektywność w praktyce?

Badania porównawcze cytyzyny i NTZ

W piśmiennictwie dostępnych jest coraz więcej metaanaliz i porównań efektywności terapii cytyzyną i nikotynowej terapii zastępczej [7].

Przegląd systematyczny 8 badań z łącznym udziałem 4020 palaczy uwidocznił blisko o 59% wyższy wskaźnik abstynencji od palenia u osób przyjmujących cytyzynę vs placebo [16]. Jest to znacząca różnica, która pokazuje jak wysoką efektywnością odznacza się wspomniany związek.

Biorąc pod uwagę porównanie cytyzyny z NTZ warto przyjrzeć się badaniom Walker’a z 2014 roku. Ich wyniki pokazały zarówno istotnie wyższą jednomiesięczną częstość abstynencji dla osób z grupy przyjmującej cytyzynę, jak również podobny efekt uwidoczniony po sześciu miesiącach od rozpoczęcia terapii [7]. Nawet po tak długim czasie grupa cytyzyny posiadała większą efektywność w postaci 22% osób, które zaprzestały palenia versus 15% w grupie stosującej NTZ [7,14].

Kolejne badania miały miejsce w 2018 roku i obejmowały osoby palące w Rosji. Według uzyskanych na ich podstawie wyników skuteczność terapii cytyzyną (liczona jako ilość potwierdzonych abstynentów palenia) wyniosła 50%, przy 36% dla NTZ [14]!

Wymienione powyżej zalety terapii cytyzyną, warto mieć na uwadze w momencie rekomendacji pacjentom poszukującym właściwego rozwiązania.

Terapia cytyzną – co wybrać?

Przykładem leku bazującego na terapii cytyzyną jest Desmoxan zawierający 1,5 mg cytyzyny w jednej tabletce. Desmoxan jest wskazany w odzwyczajaniu się od palenia tytoniu i zmniejszeniu głodu nikotynowego u osób, które chcą przestać palić, a celem leczenia jest trwałe zaprzestanie używania produktów zawierających nikotynę. Co ważne lek nie zawiera nikotyny.

Jak działa Desmoxan? 

Cytyzyna zawarta w leku stopniowo wypiera nikotynę z organizmu. Stosowanie Desmoxanu pozwala na stopniowe zmniejszenie zależności organizmu od nikotyny przez złagodzenie objawów z odstawienia, przy czym liczba tabletek przyjmowanych w trakcie terapii zmniejsza się wraz z jej postępem. Ważnym elementem terapii jest ścisłe przestrzeganie zasad dawkowania.

Lek należy przyjmować doustnie zgodnie z następującym schematem: 

• Od 1. do 3. dnia 1 tabletka co 2 godziny (max dawka dobowa 6 tabletek)
• Od 4. do 12. dnia 1 tabletka co 2,5 godziny (max dawka dobowa 5 tabletek)
• Od 13. do 16. dnia 1 tabletka co 3 godziny (max dawka dobowa 4 tabletki)
• Od 17. do 20. dnia 1 tabletka co 5 godzin (max dawka dobowa 3 tabletki)
• Od 21. do 25. dnia 1-2 tabletki na dobę  (max dawka dobowa 2 tabletki) 

Ile trwa i ile kosztuje leczenie?

Jedno opakowanie leku Desmoxan zawiera aż 100 tabletek, co wystarcza na pełną terapię. Czas leczenia to jedyne 25 dni, a pacjent powinien przestać palić nie później niż 5. dnia po rozpoczęciu terapii! [18]

Na uwagę zasługuje również niewielki koszt terapii dla pacjenta, wynoszący jedynie 3-4 paczki papierosów. Co ważne Desmoxan nie ma wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn.

Literatura:

1. Palenie papierosów – Komunikat z badań, CBOS, Nr 104/2019
2. Raport z ogólnopolskiego badania ankietowego na temat postaw wobec palenia tytoniu, Kantar Public dla Głównego Inspektoratu Sanitarnego, Październik 2017
3. Analiza świadomości zdrowotnych skutków palenia tytoniu wśród wybranych grup społecznych, Beata Szczęch, Agnieszka Dyzmann-Sroka, Anna Kubiak, Maciej Trojanowski, Julian Malicki, Probl Hig Epidemiol 2014, 95(4): 871-879
4. Uzależnienie od nikotyny i ocena skuteczności rzucania palenia u dorosłych, Monika Szpringer, Anna Makowska, Marzena Olędzka, Medycyna Środowiskowa 2016, Vol. 19, No 1, 43-50
5. Palenie tytoniu i konsekwencje tego nałogu dla zdrowia osób w podeszłym wieku, Łukasz Bojkowski, Ewa Mojs, Polski Przegląd Nauk o Zdrowiu 2(51) 2017
6. Nikotyna – Dokumentacja dopuszczalnych wielkości narażenia zawodowego, Jadwiga Szymańska, Barbara Frydrych, Elżbieta Bruchajzer, Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy 2007, nr 2(52), s. 121-154
7. Wytyczne dotyczące leczenia uzależnienia od tytoniu, ENSP, 2018
8. Produkty tytoniowe oparte na podgrzewaniu tytoniu (heat-not-burn) a zdrowie pacjentów – opinia grupy ekspertów, Filip M. Szymański, Piotr Kuna, Anna E. Płatek, Robert Kowalik, Joanna Gotlib, Krzysztof J. Filipiak, Choroby Serca i Naczyń 2019, tom 16, nr 2, 135-142
9. Elektroniczne papierosy: wpływ na zdrowie, nikotynowa terapia zastępcza, regulacje prawne, Zygmunt Zdrojewicz, Damian Pypno, Bartosz Bugaj, Aleksandra Burzyńska, Pediatr Med. Rodz 2017, 13(1), 63-71
10. Electronic cigarettes and cardiovascular health: what do we know so far?, Andrea MacDonald, Holly R. Middlekauff, Vascular Health and Risk Management 2019:15, 159-174
11. E-cigarettes: an aid in smoking cessation, or a new health hazard?, Konstantinos Farsalinos, Ther Adv Respir Dis 2018, Vol.12: 1-20
12. Nicotine replacement therapy for smoking cessation, Silagy C, Lancaster T, Stead L, Mant D, Fowler G, The Cochrane Database of Systematic Reviews 2002, Issue 4, Art. No.: CD000146
13. Cystine for treatment of nicotine addiction: from a molecule to therapeutic efficacy, Piotr Tutka, Witold Zatoński, Pharmacological Reports 2005, 58, 777-798
14. Cytyzyna w terapii zaprzestania palenia tytoniu, Patrycjusz Kołodziejczyk, Katarzyna Baranowska-Kempisty, Piotr Bernat, Piotr Tutka, Med. Rodz 2020;23(2): 76-83
15. Farmakoterapia uzależnienia od nikotyny, Rajmund Zaczek, Choroby Serca i Naczyń 2017, tom 14, nr 4
16. Cystine for smoking cessation, Taleen Karnieg, Xiang Wang, CMAJ 2018, Volume 190, Issue 19
17. Cystine for nicotine addiction treatment: a review of pharmacology, therapeutics and an update of clinical trial evidence for smoking cessation, Piotr Tutka, Denis Vinnikov, Ryan J. Courtney, Neal L. Benowitz, Addiction 2019 Nov; 114(11): 1951-1969
18. Zgodnie z punktem 4.2 ChPL produktu leczniczego Desmoxan, tabletki: Jedno opakowanie wystarcza na pełną terapię. Należy zrezygnować z palenia nie później niż 5. dnia po rozpoczęciu terapii.

ARTYKUŁ SPONSOROWANY