Laktoza podlega trawieniu w jelicie cienkim pod wpływem enzymu, który produkowany jest przez rąbek szczoteczkowy nabłonka jelita cienkiego w szczytowych partiach kosmków. Enzym ten nazywa się laktaza i należy do grupy beta-galaktozydaz [1]. Rozkład laktozy umożliwia przyswojenie monocukrów, z których jest zbudowana. Niestrawione resztki mogą ulegać w jelicie cienkim fermentacji do kwasu mlekowego. W niewielkich ilościach jest to proces pożądany, ponieważ kwas mlekowy stymuluje endogenną florę jelitową (takie gatunki jak Bifidobacterium i Lactobacillus), a więc pomaga regeneracji np. po przebytej biegunce lub leczeniu antybiotykami. Jednak nadmiar niestrawionej laktozy prowadzi do pojawienia się nieprzyjemnych objawów ze strony układu pokarmowego, które mogą dotyczyć również dzieci [1].
Nietolerancja laktozy i jej typy
Nietolerancja laktozy to dość powszechny problem gastrologiczny. Szacuje się, że w Polsce może dotyczyć nawet 37 proc. populacji. Schorzenie dotyka zarówno dzieci, jak i dorosłych, ale występuje kilka odmian tego schorzenia. Cecha wspólną jest oczywiście upośledzenie wchłaniania cukru mlecznego w wyniku niedostatecznego trawienia [2]. Według dokładnej definicji medycznej nietolerancję laktozy określa się ją jako wystąpienie klinicznych objawów dysproporcji pomiędzy jej spożytą ilością, a możliwościami jej strawienia i wchłonięcia w jelicie cienkim [3]. W zależności od czynnika patologicznego wyróżnia się trzy podstawowe typy nietolerancji [4]:
- Wrodzona nazywana inaczej alaktazją – rzadka, ale groźna jednostka chorobowa uwarunkowana genetycznie. Silne objawy pojawiają się po podaniu pierwszej porcji mleka noworodkowi. Ten typ wymusza całkowicie bezlaktozową dietę. Brak rozpoznania może w tym przypadku prowadzić nawet do śmierci.
- Wtórna – wtórny niedobór enzymu najczęściej powodowany jest schorzeniami, w wyniku których uszkodzeniu ulegają szczytowe części kosmków jelitowych. Ten typ schorzenia jest odwracalny w zależności od prędkości regeneracji śluzówki. Zaburzeniami powodującymi wtórną nietolerancję laktozy są najczęściej ostre zakażenia żołądkowo-jelitowe (infekcje rotawirusowe, enterowirusowe, robaczyce), enteropatie oraz efekty antybiotykoterapii. Poza tym wtórny niedobór enzymu rozkładającego laktazę można zaobserwować również w przebiegu niedożywienia, choroby Leśniowiego-Crohna, mukowiscydozy oraz w przebiegu powikłań cukrzycowych [3].
- Pierwotny niedobór laktazy nazywany również hypolaktazją – najczęstsza postać choroby związana postępującym z wiekiem zmniejszeniem produkcji tego enzym i jego aktywności. Zjawisko to jest zakodowane genetycznie, dziedziczone autosomalnie recesywnie. Co ciekawe według niektórych badań nawet 70% dorosłych w pewnym stopniu wykazuje nietolerancje laktozy właśnie w wyniku znacznego zmniejszenia aktywności tego enzymu wraz z wiekiem [3].
Nietolerancja laktozy u małych dzieci
Wśród małych dzieci najczęściej występuje nietolerancja wtórna będąca efektem przebytej infekcji. Poza tym większość dzieci urodzonych przedwcześnie ma niedobory enzymów trawiennych w wyniku niepełnej dojrzałości układu trawiennego. Nietolerancja pierwotna najwcześniej objawia się dopiero około 5. roku życia [5]. Podstawowe objawy choroby związane są z nadmiarem laktozy, która ulega fermentacji w jelitach. Obniża to pH stolca, zwiększa ciśnienie osmotyczne, podrażnia ściany jelit. W związku z tym pojawia się biegunka o kwaśnym zapachu. Natomiast w wyniku gromadzenia się nadmiernych ilości wodoru pojawiają się wzdęcia oraz ból brzucha. Pacjent często ma wrażenie przelewania się płynów wewnątrz jamy brzusznej. Wymienione objawy mogą wystąpić już kilka minut po zjedzeniu posiłku, najczęściej jednak pojawiają się dwie do trzech godzin później [5]. Oczywiście objawy te związane są ze spożyciem pokarmów bogatych w laktozę, czyli w przypadku niemowląt mleka matki lub mleka modyfikowanego [4].
Wszystkie opisane symptomy mogą być u malutkich dzieci związane z rozwojem kolki niemowlęcej – nietolerancję laktozy podaje się jako jedną z przyczyn tej dolegliwości. W tym przypadku rozpoznania można postawić jedynie na podstawie badania przedmiotowego i wywiadu lekarskiego oraz ewentualnie próby eliminacyjnej i prowokacyjnej. U dorosłych dodatkowo wykonuje się pomiar laktazy w jelicie, wodorowo-metanowy test oddechowy, test pH stolca oraz badanie genetyczne [2].
W przypadku osób dorosłych jednym z zaleceń jest minimalizacja lub eliminacja produktów laktozowych z diety, jednak w przypadku niemowląt nie zawsze jest to wskazane. Przede wszystkim ze względu na wartość odżywczą samej laktozy, ale również na fakt, że mleko jest również niezwykle ważnym źródłem wapnia, a brak laktozy dodatkowo upośledza wchłanianie tego mikroelementu z innych źródeł [1]. Dlatego w przypadku niemowląt bardzo dobrą alternatywą, w przypadku podejrzenia źródła problemów kolkowych w nietolerancji laktozy, jest egzogenne podawanie enzymu odpowiedzialnego za jej trawienie (np. Kolaktaza). Dieta eliminacyjna stosowana jest głównie w przypadku bardzo ciężkiego przebiegu nietolerancji z uporczywymi biegunkami i objawami niedożywienia oraz odwodnieniem [1]. Natomiast stosowanie hydrolizatów laktozowych jest wskazane jedynie podczas zaostrzeń objawów choroby, a także gdy dziecko dodatkowo cierpi z powodu alergii pokarmowej, najczęściej na białko mleka krowiego. Wtedy zwykle nietolerancja laktozy jest schorzeniem wtórnym do enteropatii powodowanej przez reakcje nadwrażliwości.
Zespół farmacja.net pod red. mgr farm. Michała Pstrągowskiego
Piśmiennictwo:
1. Sawiec P. Nietolerancja laktozy u niemowląt, dzieci i młodzieży Aktualne (2006) stanowisko Amerykańskiej Akademii Pediatrii. Portal Medycyna Praktyczna; http://www.mp.pl/artykuly/31092 (dostęp 1.06.2015)
2. Zatwarnicki P. Nietolerancja laktozy – przyczyny, objawy, diagnostyka. Piel. Zdr. Publ. 2014; 4 (3): 273–276
3. Rychlik U, Marszałek A. Nietolerancja laktozy – współczesny stan wiedzy. Journal of Laboratory Diagnostics 2013; 49 (1): 71-73
4. Fidler E i in. Nietolerancja laktozy – klasyfikacja i diagnostyka. Pediatria Polska 2009; 84(6): 562-566
5. Barnard J. Zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego u dzieci spowodowane spożyciem mleka krowiego. Pediatric Annals, 1997; 26: 244-250
