Tramadol to opioidowy lek przeciwbólowy o działaniu ośrodkowym z drugiego stopnia drabiny analgetycznej WHO. Jest nieselektywnym agonistą receptorów opioidowych µ, δ i κ, ze szczególnym powinowactwem do receptora µ. Działa również poprzez hamowanie neuronalnego wychwytu zwrotnego noradrenaliny oraz nasilenie uwalniania serotoniny. Jego siła działania jest 6-10 razy słabsza niż siła działania morfiny. Lek ten wskazany jest do stosowania w leczeniu bólu o nasileniu od umiarkowanego do dużego. Jego użycie zalecane jest przez wiele wytycznych dotyczących leczenia bólu. U ponad 10% pacjentów stosujących tramadol występują zawroty głowy i nudności. Notowano także częste przypadki senności, bólu głowy, wymiotów, zaparć, suchości błony śluzowej jamy ustnej, nadmiernego pocenia się i uczucia zmęczenia.
Warte uwagi są interakcje, w jakie wchodzi tramadol w połączeniu z innymi lekami. Szczególnie istotne jest ryzyko wystąpienia zespołu serotoninowego przy jednoczesnym stosowaniu z SSRI, SNRI, trójpierścieniowymi lekami przeciwdepresyjnymi, inhibitorami MAO czy lekami przeciwpsychotycznymi.
Tramadol dostępny jest w postaci kapsułek, tabletek powlekanych i musujących, kropli doustnych, czopków doodbytniczych, roztworu do wstrzykiwań. Występuje także w połączeniu z paracetamolem i deksketoprofenem – substancje te wykazują działanie synergistyczne. [1, 2]
Uzależnienie od tramadolu
Tramadol jest uważany za stosunkowo bezpieczny lek. FDA umieściła tramadol w 4 grupie substancji kontrolowanych, opisanej jako leki o niskim potencjale nadużywania i niskim ryzyku uzależnienia, obok między innymi benzodiazepin. [3] W ChPL tramadolu można znaleźć informację, że lek ten ma mały potencjał uzależniający, jednak podczas długotrwałego stosowania może rozwinąć się tolerancja, uzależnienie psychiczne i fizyczne. U pacjentów z tendencją do nadużywania leków lub występowania uzależnień leczenie produktem powinno być krótkotrwałe i pod ścisłym nadzorem lekarza. [2]
W praktyce aptecznej nietrudno zauważyć, że część pacjentów przyjmuje leki zawierające tramadol długotrwale i w dużych ilościach, a część z nich to osoby nadużywające i uzależnione. Szczególnie duży problem ma miejsce na kontynencie afrykańskim – w wielu krajach tramadol jest jedną z najczęściej nadużywanych substancji. Jest on tam stosowany ze względu na jego działanie uspokajające i przeciwbólowe, w celu poprawy wydajności intelektualnej, fizycznej i zawodową lub zmniejszenia potrzeby snu i zmniejszenia apetytu. Istnieją doniesienia o karmieniu bydła tramadolem, aby umożliwić mu pracę w ekstremalnych warunkach. Inni używają tramadolu jako substancji rekreacyjnej ze względu na jego działanie pobudzające i euforyczne bądź w celu poprawy wytrzymałości seksualnej. [4]
Objawy uzależnienia
Poza standardowymi działaniami niepożądanymi tramadolu u pacjentów uzależnionych można zauważyć upośledzenie funkcji poznawczych i zmiany w zachowaniu – „zaciemnienie” umysłu, utratę zainteresowań, skłonność do przebywania w samotności czy wahań nastroju. Często po odstawieniu tramadolu występuje pogorszenie nastroju, a po ponownym przyjęciu leku obserwuje się poprawę. Mózg uzależnionego na tyle przyzwyczaja się do leku, że bez niego nie radzi sobie skutecznie z bólem czy brakiem odczucia przyjemności. [5]
Objawy przedawkowania tramadolu są podobne do typowych symptomów przedawkowania leków opioidowych. Należą do nich zwężenie źrenic, wymioty, zapaść sercowo-naczyniowa, zaburzenia świadomości prowadzące nawet do śpiączki, drgawki czy zahamowanie oddychania aż do zatrzymania oddechu. [2]
Zespół odstawienny i leczenie
Objawy odstawienne opioidów występują po ok. 12 godzinach od przyjęcia ostatniej dawki. Ze względu na mechanizm działania tramadolu u chorych można zaobserwować nie tylko tradycyjny zespół odstawienia opioidów, ale również objawy atypowe. Według DEA u 90% pacjentów obserwuje się standardowe objawy odstawienia opioidów takie jak symptomy grypopodobne, niepokój, podwyższenie ciśnienia krwi, przyspieszenie oddychania i pracy serca, a w późniejszym etapie biegunka, wymioty, utrata apetytu, rozszerzenie źrenic, trudności z koncentracją, drażliwość i zaburzenia depresyjne. Pozostałe 10 procent może doświadczać splątania, paranoi, lęku, ataków paniki, halucynacji oraz mrowienia lub drętwienia kończyn. Przebieg występowania fizycznych objawów odstawienia tramadolu przypomina przebieg grypy – z reguły osiągają szczyt po kilku dniach, po czym stopniowo słabną. Dłużej mogą utrzymywać się psychologiczne skutki objawienia. Czas trwania i nasilenie objawów odstawiennych zależą przede wszystkim od skali uzależnienia.
Nie zaleca się odstawiania leku na własną rękę – najlepiej, aby odwyk przebiegał w dostosowanej do tego placówce pod opieką personelu fachowego. W leczeniu uzależnienia używa się także takich leków jak metadon, buprenorfina i naltrekson. [6]
Bibliografia
- Tramadol Update Review: Report Agenda item 6.1, Expert Committee on Drug Dependence, Thirty-sixth Meeting, Geneva, 16–20 June 2014; WHO, Tramadol Pre-Review Report: Agenda Item 5.3, Expert Committee on Drug Dependence, Thirty-ninth Meeting, Geneva, 6–10 November 2017
- Charakterystyka Produktu Leczniczego: Tramal, 50 mg/1 ml, roztwór do wstrzykiwań
- United States Drug Enforcement Administration. Drug Scheduling. https://www.dea.gov/drug-information/drug-scheduling
- United Nations Office on Drugs and Crime. At The Crossroads Of Licit And Illicit: Tramadol and other pharmaceutical opioids trafficking in West Africa. 2021.
- UK Addiction Treatment Centres. Warning Signs, Symptoms and Signs of Tramadol Addiction. https://www.ukat.co.uk/opiates/tramadol/symptoms-signs/
- American Addiction Centers. Tramadol Withdrawal Timeline, Symptoms and Tips. https://americanaddictioncenters.org/withdrawal-timelines-treatments/tramadol
