Heroina była czołowym produktem Bayera do czasu wybuchu I Wojny Światowej (fot. Shutterstock)

Farmacja w służbie złu

Coraz częściej można zaobserwować franczyzy skonstruowane w sposób, który uniemożliwia farmaceutom odstąpienie od wykonania zapisów umowy, pod groźbą dotkliwych kar finansowych (fot. Shutterstock)

Farmaceuta nie może mieć...

Rośliny od lat stosowane były w medycynie tradycyjnej. Z ich właściwości czerpiemy też współcześnie (fot. Shutterstock)

10 najciekawszych surowców...

Opiekun stażu może wyrazić negatywną opinię o praktykancie, jednak nie rzutuje ona na zakończenie studiów (fot. Shutterstock)

Apteka stażowa

Wielu lekarzy nadal uważa, iż najskuteczniejsze w leczeniu świądu są leki o silnym mechanizmie uspakajającym (fot. Shutterstock)

6 mitów o pokrzywce

Leki i słońce? Ostrzeż pacjenta!

Leki i słońce? Ostrzeż pacjenta!

Wraz z nastaniem ciepłych dni nadszedł czas na zmianę garderoby. Lato sprzyja odsłanianiu ciała, a to nie zawsze pozostawia skórę gładką i złociście opaloną od słońca tak jak byśmy tego chcieli. Pacjenci często skarżą się na suchość, pieczenie, swędzenie eksponowanych miejsc, czasem objawom towarzyszy wysypka, obrzęk lub pęcherze. Przeprowadzając wywiad pamiętajmy, że nie zawsze przyczyną są oparzenia słoneczne – możemy mieć do czynienia z reakcją fototoksyczną lub fotoalergiczną.

Poza lekami, reakcje fotouczulające i fototoksyczne mogą wywołać również składniki kosmetyków (fot. Shutterstock)

Nadmierna ekspozycja na promieniowanie słoneczne niesie za sobą wiele zagrożeń. Efekt oddziaływania zależy od długości fali, czasu i dawki naświetlania oraz rodzaju narażonej tkanki.

Promieniowanie UVA (długość 315-400 nm) stanowi 95% całego promieniowania docierającego do skóry. Jest silnie absorbowane przez kwasy nukleinowe i białka, penetruje do tkanki podskórnej. To główna przyczyna uszkodzeń skóry wywołanych przez promienie UV, odpowiada za fotostarzenie, odczyny fototoksyczne i fotoalergiczne i stymuluje do powstawania zmian nowotworowych. Intensywność natężenia promieniowania UVA nie zmienia się w ciągu dnia, jest niezależna od pory roku oraz pogody, przenika przez chmury oraz szyby okienne i samochodowe [1,2].

Promieniowanie UVB (280-315 nm) pochłaniane jest w całości przez naskórek, powoduje opaleniznę, fotostarzenie, reakcje fotoalergiczne, pośrednio wpływa na uszkodzenie DNA oraz wpływa na procesy immunologiczne [2]. Odpowiada głównie za reakcje rumieniowe występujące 12-24 godziny od ekspozycji na światło oraz pigmentację skóry występującą 48-72 godziny po. Stymuluje wytwarzanie witaminy D. Najsilniejsze natężenie promieniowania UVB ma miejsce między godziną 10:00 a 15:00 oraz w okresie letnim. W znacznym stopniu filtrowane jest przez ozon w atmosferze, chmury oraz szyby [1,12].

Niekorzystnym efektem działania promieniowania UV są poparzenia i fotodermatozy. Schorzenia wynikające z nadwrażliwości na światło mogą być:

  • samoistne (o nieznanej przyczynie, jak osutki świetlne, pokrzywka słoneczna, przewlekłe zmiany posłoneczne),
  • uwarunkowane genetycznie (skóra pergaminowa, skóra barwnikowa, zespoły Blooma, Cokayna, Rothmunda-Thompsona, Kinder, Trichodystrofia, choroba Louis-Bar),
  • związane z występującymi schorzeniami (jak toczeń rumieniowaty, zapalenie skórno-mięśniowe, pęcherzyca, pemfigoid, choroba Dariera),
  • endogenne (porfirie, pelagra) ,
  • egzogenne, wśród których występują fotouczulenia i reakcje fototoksyczności, z którymi spotykamy się najczęściej w aptece.

Reakcje fotoalergiczne powstają pod wpływem skojarzonego działania substancji uczulającej (zawartej w leku, kosmetyku, ziołach i niektórych roślinach) i promieniowania UV, nie są związane z dawką alergenu ani promieniowania i występują tylko u niektórych osób. W wyniku reakcji powstają zmiany skórne zwane fotoalergicznym wypryskiem kontaktowym – po upływie 24-48 godzin od ekspozycji na promieniowanie UV, zwykle na odsłoniętych częściach ciała, pojawiają się zmiany grudkowate z towarzyszącym świądem [1,3].

Reakcje fototoksyczne powstają w wyniku uwalniania energii przez substancje chemiczne będące w kontakcie ze skórą, w wyniku czego dochodzi do uszkodzenia komórek i rozwój ostrej reakcji zapalnej. Występuje ona u wszystkich osób po każdorazowym kontakcie z substancją fototoksyczną i promieniowaniem UVA, ogranicza się do miejsca działania obu tych czynników. Ustępuje całkowicie po wyeliminowaniu czynnika światłotoksycznego. Kliniczny obraz to rumień, obrzęk oraz pęcherze, a objawy występują bezpośrednio lub w niedługim czasie od naświetlenia. W niektórych przypadkach mogą pojawić się długotrwałe przebarwienia lub zmiany liszajowate czy przypominające porfirię skórną (pęcherze pozostawiające trwałe blizny) [3, 4]. Reakcje fototoksyczne mogą być wywołane przez wszystkie substancje fotouczulające, stąd różnicowanie obu schorzeń jest utrudnione.

W diagnostyce pomocny jest wywiad oraz znajomość właściwości przyjmowanych przez pacjenta leków, suplementów i ziół stosowanych ogólnoustrojowo oraz na powierzchnię skóry. Przykłady substancji dających odczyny fototoksyczne i fotoalergiczne przedstawiają tabele 1 i 2 [1,3,7,14,15,16].

Poza lekami, reakcje fotouczulające i fototoksyczne mogą wywołać również składniki kosmetyków – czynne substancje filtrów słonecznych (pochodne PABA, Tinosorb S, Parsol, Mexoryl XL, Oxybenzon i inne), konserwanty (bitinol, diglukonian chlorcheksydyny, fentichlor, heksachlorofen, tryklosan), substancje zapachowe (atranoryna, 6-metylokumaryna, piżmo ambaratowe), barwniki (antrachinon, eozyna, róż bengalski), dziegcie czy balsam peruwiański. [3]

Kontakt pacjenta z olejkami eterycznymi niektórych roślin może również spowodować reakcję fototoksyczną, za którą odpowiedzialne są furanokumaryny. Zawierają je: aminek większy, selery zwyczajne, dzięgiel litwor, marchew zwyczajna, barszcz (różne gatunki), lubczyk (różne gatunki), pasternak zwyczajny, pietruszka zwyczajna, limeta, pomarańcza bergamota, cytryna zwyczajna, dyptam jesionolistny, ruta zwyczajna, figa pospolita [13]. W wyniku reakcji promieniowania UV z furanokumarynami dochodzi do uszkodzenia komórek i potencjalnych zmian nowotworowych, które mogą pojawić się po wielu latach od wystąpienia fotodermatozy. [5]

Leczenie fotodermatoz w aptece

W okresie największego niebezpieczeństwa reakcji na światło, pacjenci z grup ryzyka, czyli chorzy na choroby tkanki łącznej, porfirie, łuszczycę, AZS, leczący zmiany skórne preparatami dziegciu, stosujący dziurawiec, hormonalne preparaty antykoncepcyjne, hormonalną terapię zastępczą, leczący trądzik oraz pacjentki w ciąży, powinni zostać uprzedzeni o możliwości wystąpienia zmian na skórze pod wpływem promieniowania UV. Prewencyjnie powinni stosować preparaty z filtrami ochrony wysokiej (SPF30) i nosić odzież ochronną.

U pacjentów, u których wystąpiła reakcja należy przede wszystkim przeprowadzić wywiad w kierunku przyjmowanych leków, ziół, stosowanych kosmetyków, kontaktu z substancjami roślinnymi. We wszystkich przypadkach, niezależnie czy jest to fotouczulenie czy reakcja fototoksyczna, leczenie polega na usunięciu czynnika wywołującego reakcję. Jeśli pacjent przyjmuje dany lek stale należy zaproponować konsultację z lekarzem i zmianę na inną substancję o tym samym działaniu. W dalszej kolejności, w zależności od stanu zmian skórnych, stosujemy leczenie miejscowe – preparaty z pantenolem, kremy łagodzące rumień, emolienty, maści sterydowe [7].

Strony

Lekarze weterynarii zostali zawiadomieni o tej sprawie i poproszeni o zgłaszanie wszelkich działań niepożądanych. (fot. Shutterstock)Masz czworonoga? Uważaj na ten lek!

Komitet ds. Weterynaryjnych Produktów Leczniczych EMA ostrzega o przypadkach urazu oczu zwierząt...

Łącznie zatrzymano do chwili obecnej 23 osoby, a spośród nich 5 zostało tymczasowo aresztowanych. (fot. Policja.pl)Nielegalnie produkowano leki na...

Poznańscy policjanci z CBŚP kontynuując sprawę likwidacji największej na świecie fabryki...

Trainers Development Camp

Trainers Development Camp (TDC) to projekt Międzynarodowej Federacji Studentów Farmacji (IPSF),...

Pracownica apteki poprosiła napastnika, aby się odsunął, a ten wyszedł posłusznie zza ladę do strefy klienta, w tym czasie nadal szukała pilota antynapadowego. (fot. Shutterstock)Pracownica apteki całodobowej...

Sąd Okręgowy w Łodzi rozpatrywał niedawno sprawę napadu na aptekę całodobową. Napastnik groził...

Czy w świetle obowiązującego rozporządzenia apteka może zrealizować receptę, której wpisano tylko imię, nazwisko i PESEL pacjenta? (fot. Kamil Guzy)Kolejne niejasności w rozporządzeniu w...

W minionym tygodniu weszła w życie nowelizacja rozporządzenia w sprawie recept, która miała...