5 najciekawszych postaci leku z przeszłości

Powidełka

Patrząc na wiele spośród starych przepisów można zauważyć, że dawni aptekarze raczej nie kierowali się stwierdzeniem, że „gorzki lek najlepiej leczy”… Jak podaje podręcznik  „Receptura, czyli prawidła przepisywania i przyrządzania leków” profesora Bronisława Koskowskiego, powidełka (electuaria) to postać z grupy leków miękkich (obok konserw i galaret) powstała poprzez zmieszanie sproszkowanych substancji z sokami, wyciągami roślinnymi, powidłami (śliwkowymi lub z owoców tamaryndowca), syropami czy miodem. Lek powinien mieć konsystencję płynną, ale nie wyciekającą z przechylonego naczynia – do jego powstania należało użyć 1 części proszku na 2-5 części constituens. Powidełka przepisywano w ilości 50-60 g, jednostką dawkowania była łyżeczka do herbaty, a wydawano je w porcelanowych słoikach. Popularnym przepisem było Electuarium e senna (lenitivum):

Przy dzisiejszym stanie wiedzy i normach spożycia węglowodanów powidełka to raczej kiepski pomysł na podanie leku – jednak wciąż na półkach aptek można znaleźć żelki, lizaki, cukierki i podobne słodycze, zatem przeczyszczające powidła nie byłyby już chyba wielkim zaskoczeniem.

Galareta

Wspomniane już żelki apteczne nie są całkowitą nowością – prekursorem tej wyjątkowo nielubianej przez farmaceutów postaci leku były galarety (gelatinae). Jako basis używano surowców takich jak agar, tragakanta, porost islandzki, soki owocowe zawierające pektynę lub… nóżek cielęcych. Otrzymaną bazę ogrzewa się do rozrzedzenia, dodaje przepisane substancje lecznicze wraz z corrigensami, po czym pozostawia do ostudzenia. Galarety znajdowały zastosowanie jako „lek chłodzący” oraz przy problemach z przełykaniem. Przykładowa recepta na galaretę na nóżkach cielęcych z syropem z maliny:

Trzeba przyznać, że odejście od gotowania nóżek cielęcych w recepturze było dobrym krokiem.

Ciasto

Aptekarskie ciasta powstawały z cukru i gumy arabskiej. Ich sztandarowym przykładem jest ciasto z naparem z korzenia ślazu nazywane niegdyś panieńską skórką – obecnie wpisane na listę produktów tradycyjnych województwa mazowieckiego jako „pańska skórka”. W Słowniku Języka Polskiego z 1915 roku opisano je jako „wyrób apteczny, raczej przysmak, niż lek, dawany dzieciom kaszlącym, a złożony z gumy arabskiej, cukru miałkiego, białka jajecznego, ubitego na pianę i olejku kwiatu pomarańczowego, z czego tworzy się tabliczki czworokątne, suszone w cieple umiarkowanym”. Znane są także przepisy na ciasto z korzeniem lukrecji czy Pasta cacao (również w wersji „cum Saccharo” i „aromatica”) nazywane powszechnie czekoladą. W kontekście tych informacji nie dziwi, że aptekarzem był dr August Oetker, który pracując w recepturze opracował proszek do pieczenia, dzięki któremu stworzył firmę znaną do dziś.

Miodek

Miodek (litus oris) to postać leku do podania zewnętrznego na błony śluzowe jamy ustnej, zwykle do użytku pediatrycznego. Mimo uroczej nazwy i słodkiego smaku podłoża (które zwykle stanowił miód) miodki zawierały takie substancje jak związki rtęci, boraks czy kwas solny. Przykładowa receptura to miodek na wrzody występujące przy kile, zawierający chlorek rtęci, wyciągi z szczwołu plamistego i rumianku, nalewkę z opium oraz miód różany:

Podobną postać leku, ale do użytku wewnętrznego, stanowił słódź (linctus), zawierający syrop jako vehiculum.

Łyk

Łyk (haustus) to mieszanina leków płynnych – rozczynów, naparów, odwarów czy zawiesin – w ilości jednodawkowej (na jeden łyk). W swoim podręczniku profesor Koskowski podaje jako przykład napar z liści senesu z syropem mannowym:

Chociaż postać ta nie jest już wykonywana w recepturze aptecznej, to przyglądając się bliżej asortymentowi aptek można zauważyć, że powoli pojawia się jej „nowoczesna” wersja – shoty, zawierające witaminy czy składniki mineralne. Dużą popularnością cieszą się również w sklepach czy drogeriach na półkach z produktami „fit” – idea porcji zdrowia i energii zamkniętej w małej butelce brzmi atrakcyjnie, zatem można się spodziewać kolejnych suplementów diety tego rodzaju.

Bibliografia

1. Koskowski B., Receptura, czyli prawidła przepisywania i przyrządzania leków, Warszawa, 1946
2. Pańska skórka (https://www.gov.pl/web/rolnictwo/panska-skorka)
3. Różański H., Electuaria – powidełka w dawnej medycynie (https://rozanski.li/351/electuaria-powidelka-w-dawnej-medycynie/)