Czas zażywania leków ma znaczenie

Czas zażywania leków ma znaczenie

Przeglądając najnowsze doniesienia z farmaceutycznego światka w internecie trafiłem na ogłoszenie o zbliżającej się konferencji farmaceutycznej, która prócz problemów farmacji szpitalnej poruszy również kwestię chronofarmakoterapii. „Chronofarmakoterapia - problem zapomniany czy niedoceniany?” - brzmi tytuł wykładu inauguracyjnego. Opierając się na własnych doświadczeniach w pracy z lekarzami z przykrością muszę stwierdzić, że problematyka zdecydowanie nie jest doceniona, co do pierwszego przymiotu, mam nadzieję, że choć wśród farmaceutów jest to problem wciąż żywy, bo takim być powinien, o czym chciałbym przypomnieć.

Nie jest tajemnicą, że leki podawane doustnie za dnia cechuje zdecydowanie większa biodostępność. (fot. Shutterstock)

Każda terapia lekowa powinna uwzględniać biologiczny rytm ludzkiego organizmu, bowiem w zależności od fazy biorytmu w jakiej lek jest ordynowany, można wzmocnić lub osłabić jego działanie. Najważniejszą rolę w tym przypadku odgrywają rytmy dobowe organizmu – zarówno całych układów, jak i poszczególnych narządów. Stąd też z pomocą przychodzi nam chronofarmakoterapia, która pod tym ogólnym pojęciem skrywa kilka ważkich problemów. Pierwszą wartą odnotowania kwestią jest chronodostępność biologiczna, czyli ułamek dawki leku, która przedostaje się do krążenia ogólnego oraz szybkość tego procesu w zależności od czasu przyjęcia leku w ciągu doby. Organizm w zależności od pory dnia cechuje się inną specyfiką wewnątrzwydzielniczą oraz szybkością produkcji soków trawiennych czy pracy wątroby, co w rezultacie wpływa na widoczne zmiany w efektywności podawanych leków.

Nie jest bowiem tajemnicą, że leki podawane doustnie za dnia cechuje zdecydowanie większa biodostępność, dlatego też dawki leków podawane rano mogą być nawet dwukrotnie niższe niż w przypadku tego samego preparatu przepisywanego na noc w celu uzyskania pożądanego stężenia (taka sytuacja ma miejsce choćby w przypadku teofiliny). W aspekcie wzmożonej pracy wątroby warto zaś zwrócić uwagę na leki podlegające efektowi pierwszego przejścia – lidokaina powinna być więc dawkowana w odpowiednio wyższych dawkach w czacie zintensyfikowanych procesów wątrobowych.

Biodostępność jest jednak niejedynym elementem w obszarze chronobiologii, który warto wziąć pod rozwagę, planując terapię lekową w oparciu o rytmy dobowe ludzkiego organizmu. Nie do przecenienia zdaje się wiedza o chronestezji, czyli zjawisku różnej wrażliwości komórek, tkanek i narządów na substancje lecznicze w zależności od pory dnia. Znajomość takich faktów jak większa wrażliwość receptorów układu adrenergicznego w ciągu dnia czy większa wrażliwość układu cholinergicznego na leki pobudzające w nocy jest cennym elementem w terapii takich schorzeń jak leczenie nadciśnienia tętniczego.



Gdy do chronestezji dołożymy jeszcze chronokinetykę leku , znajdziemy się w obszarze chronergii, czyli zjawiska dobowych wahań uzyskiwanego efektu farmakologicznego, zależne od tych dwóch wspomnianych procesów. Dawka leku podanego w okresie w okresie niekorzystnych parametrów farmakokinetycznych i najmniejszej wrażliwości receptora może okazać się zbyt mała dla osiągnięcia oczekiwanego działania farmakologicznego, a preparat zaordynowany w czasie zwiększonej chronodostępności może doprowadzić nawet do zatruć – i ta prawidłowość powinna być punktem wyjścia dla każdej terapii lekowej. Przykładowo, węglan litu czy cisplatyna podawane wieczorem będą działać mniej nefrotoksycznie w związku z mniejszym wydalaniem przez nerki o tej porze. Digoksyna jest z kolei skuteczniejsza, gdy ordynuje się ją przed snem, ponieważ uwzględniamy tym samym naturalnie występujące zmniejszenie akcji serca w tych godzinach.

Ostatnim wartym podkreślenia pojęciem jest chronopatologia, czyli patologiczne antyrytmy, na skutek zaburzenia rytmów fizjologicznych przez dane jednostki chorobowe. Znając przebieg poszczególnych chronopatologii możemy skuteczniej im przeciwdziałać, celując z farmakoterapią w odpowiednich porach. Warto tu wymienić choćby prewencję chorób sercowo-naczyniowych, jak zawał serca, które statystycznie częściej występują w godzinach porannych. Ma to związek ze zwiększonym stężeniem katecholamin oraz przyspieszoną czynnością serca, stąd też leki hipotensyjne oddziałujące na układ adrenergiczny stosowane są wcześnie rano.

Warto w tym miejscu sparafrazować słowa Paracelsusa „Omnia sunt venena, nihil est sine veneno. Sola dosis facit venenum”, bo nie sama dawka ale i pora dawkowania czyni substancję lekiem bądź trucizną. Niestety, w codziennej praktyce chronofarmatorerapia zdaje się być marzeniem z kart akademickich podręczników. Nie ma jej na oddziałach, bo zwykle koliduje z... godzinami posiłków dyktowanymi przez szpitalną kuchnię. Ale nie ma jej też w terapii zwykłego Kowalskiego, bo lekarze nie przykładają do niej wagi. A szkoda. Nic jednak nie stoi na przeszkodzie, byśmy my, jako farmaceuci, specjaliści od leku, dzielili się tą wiedzą wydając preparaty OTC czy też leki Rx bez wyraźnego dawkowania. Nie zaboli zapytać, czy pacjent wie, kiedy i dlaczego dany lek ma przyjmować. A może dzięki naszej rozmowie i wskazówkom jego dotychczas bezowocna terapia zacznie przynosić pożądane efekty?

Występowanie niespełniających norm i sfałszowanych leków jest poważnym problemem dla zdrowia publicznego (fot. Shutterstock)Leki fałszywe i substandardowe zalewają...

W krajach rozwijających się nawet połowę leków na rynku stanowią produkty niepełnowartościowe i...

Minister Zdrowia w wywiadzie dla Gazety Polskiej przekonuje też, że w kwestii nielegalnego wywozu leków poczyniono szereg legislacyjnych działań, które uniemożliwiają już ten proceder. (fot. MGR.FARM)Koncerny farmaceutyczne wykorzystują...

W wywiadzie dla Gazety Polskiej, Minister Zdrowia stwierdził, że koncerny farmaceutyczne...

Pilotaż e-recepty ruszył w maju w dwóch miastach. Obecnie trwa jego pierwsza faza obejmująca głównie sprawdzenie oprogramowania (fot. Ministerstwo Zdrowia)Lekarka wystawiła blisko 2 tys. e-...

Od uruchomienia w Siedlcach i Skierniewicach pilotażu elektronicznych recept, wystawiono ich już...

Wątpliwości w sprawie decyzji Urzędu Produktów Leczniczych wyraził Konsultant Krajowy w Dziedzinie Reumatologii oraz Komisja ds. Produktów Leczniczych (fot. Shutterstock)Czy ketoprofen bez recepty stanowi...

"Mimo, że minął rok o tej decyzji, nadal nie do końca jest jasne, jak lek o tak silnym działaniu...

 Ofertę współpracy franczyzowej ma m.in. sieć aptek Dbam o Zdrowie, Apteka Centrum Zdrowia, Apteka Nowa Farmacja oraz Dr Zdrowie (fot. Shutterstock)Franczyza apteczna w Polsce zamiera?

Zdaniem serwisu Wiadomości Handlowe, w Polsce franczyza apteczna zamarła, podczas gdy w Rosji...