Katar i ból zatok najczęściej są objawami schorzeń górnych dróg oddechowych. Rozwijający się stan zapalny błony śluzowej nosa i zatok prowadzi do zaburzenia pracy nabłonka, wzmożonej produkcji wydzieliny oraz obrzęku, a w związku z tym do ograniczonego drenażu zatok i mniejszego dostępu powietrza do zalegającej wydzieliny, co ułatwia rozwój patogennych drobnoustrojów. Oczyszczanie nosa i zatok przez aplikację roztworów chlorku sodu lub soli morskiej jest jednym ze sposobów przywrócenia fizjologicznej funkcji nabłonka i poprawy stanu pacjenta.
Irygacje nosa (Saline Nasal Irigation, SNI) były wykorzystywane od dawna w tradycyjnej medycynie ajurwedyjskiej [1]. Pierwsze publikacje naukowe opisujące wykorzystywanie SNI w praktyce lekarskiej pochodzą z 1902 roku [2]. W 2004 roku irygacje zostały uznane jako ważny i skuteczny element terapii schorzeń obejmujących nos oraz gardło [3] i od tamtej pory ich popularność rośnie. Przeprowadzono liczne badania, które potwierdzają skuteczność metody w łagodzeniu oraz skróceniu czasu trwania objawów [7].
Organizacja Cochrane Collaboration uznała irygacje nosa jako skuteczne i wskazane w przewlekłym zapaleniu zatok (trwającym powyżej 12 tygodni). Skuteczność stosowania irygacji w wirusowym zapaleniu błony śluzowej nosa i zatok jest w trakcie opracowywania [4]. Dotychczasowe prace naukowe nie dają jednoznacznych wyników w tym wskazaniu. W alergicznym zapaleniu błony śluzowej nosa i zatok wykazano znaczne obniżenie poziomu histaminy oraz leukotrienów, a co za tym idzie objawów reakcji alergicznej w przypadku włączenia irygacji do podstawowego leczenia w porównaniu z leczeniem tylko z użyciem leków przeciwhistaminowych [5, 6]. Przegląd literatury dotyczącej stosowania irygacji nosa sugeruje skuteczność tej metody również w takich schorzeniach, jak katar alergiczny, katar u osób starszych, niedrożność nosa [16].
Konsensusy i wytyczne zalecają stosowanie SNI także w takich przypadkach, jak: zapalenie błony śluzowej nosa u ciężarnych, ostre zapalenie błony śluzowej nosa i zatok, opieka pozabiegowa oraz pooperacyjna, ziarniakowatość Wegnera, mimo braku badań naukowych potwierdzających skuteczność stosowania w tych wskazaniach [7].
Pacjenci stosujący irygacje nosa (niezależnie od metody) w badaniach zauważyli poprawę jakości snu, obniżenie poziomu stresu, zmniejszenie objawów schorzenia, w tym spływania wydzieliny po tylnej ścianie gardła, kaszlu, bólu głowy i alergii [16].
Mechanizm działania irygacji i innych metod płukania nosa
Dokładny mechanizm działania płukania nosa i zatok przynosowych roztworami soli nie jest do końca poznany. Uznaje się, że stosowanie irygacji zwiększa odporność śluzówki na czynniki patogenne, drażniące i zapalne, poprzez fizyczne usuwanie ich z powierzchni, przyspieszenie transportu wydzieliny i poprawę pracy rzęsek. Wydzielina zostaje rozrzedzona, a przyspieszona praca rzęsek ułatwia dalszy drenaż.
Dostępne jest kilka metod płukania nosa i zatok za pomocą:
- naczynia do płukania,
- kropel w aplikatorze,
- aerozolu,
- irygatora (irygacje dużymi objętościami).
Kierując się zaleceniami międzynarodowych konsensusów, pierwszym wyborem powinny być irygacje roztworem chlorku sodu w dużych objętościach z użyciem tzw. squeeze bottle, czyli irygatora, z uwagi na największą skuteczność potwierdzoną badaniami [7]. W skład zestawu do irygacji zwykle wchodzą butelka z rurką, saszetki z chlorkiem sodu, czasem także różne końcówki do butelki. Tą metodą zaleca się przeprowadzać płukanie u dorosłych i dzieci od 4. roku życia.
Płukanie nosa za pomocą kropel polega na wprowadzeniu roztworu przy użyciu kroplomierza lub aplikatora. Tę metodę stosuje się u niemowląt i małych dzieci, u których inne metody oczyszczania nosa są trudne do przeprowadzenia. Zastosowanie kropel pomaga rozrzedzić wydzielinę i przywrócić drożność [14].
Sól stosowana w aerozolu pozwala na wprowadzenie roztworu do jam nosa pod ciśnieniem. Skuteczność stosowania kropel i aerozoli jest porównywalna [14]. Preparaty z solą w aerozolu występują z dwoma różnymi aplikatorami różniącymi się ilością uwalnianego roztworu. W przypadku atomizerów butelka musi być ustawiona pionowo podczas aplikacji, a ilość roztworu reguluje się naciskiem na końcówkę aplikatora. W przypadku pozostałych preparatów aplikacja może być pod dowolnym kątem i w dowolnej pozycji, nacisk na końcówkę aplikatora spowoduje uwolnienie jednej, niezmiennej dawki aerozolu. Te ostatnie mogą zawierać gazy nośne.
Wydzielina pojawiająca się w jamach nosa i zatokach u dzieci w przebiegu powszechnych schorzeń górnych dróg oddechowych spływa po ścianie gardła i jest połykana, co jest zjawiskiem fizjologicznym – małe dzieci nie potrafią samodzielnie usunąć wydzieliny. Zastosowanie aspiratora po zaaplikowaniu soli w kroplach lub aerozolu, czyli mechaniczne usunięcie wydzieliny, wydaje się skracać czas trwania infekcji i łagodzić jej objawy (niezależnie od rodzaju zastosowanego aspiratora). Takie oczyszczanie nosa jest uznane za bezpieczne i skuteczne również w przypadku przewlekłego kataru oraz upośledzenia drożności [14].
Skuteczność stosowania kropel i aerozoli jest mniejsza niż irygacji z użyciem dużych objętości, ale wskazana w przypadku schorzeń górnych dróg oddechowych u dzieci, zwłaszcza zapalenia błony śluzowej nosa i zatok [8]. W grupie pediatrycznej obserwuje się mniej działań niepożądanych w przypadku stosowania tej metody.
Stosowanie naczynia (np. typu Neti Pot) do płukania zatok polega na grawitacyjnym przepływie płynu i oczyszczaniu jam nosa. Choć w wielu krajach stosowanie tej metody jest powszechne, w Polsce nie wydaje się być popularne. Nie ma badań porównawczych dotyczących skuteczności stosowania naczynia i innych metod płukania zatok.
Roztwór izotoniczny czy hipertoniczny?
Choć dokładny mechanizm działania irygacji nosa i zatok nie jest do końca poznany, uznaje się, że roztwory izotoniczne zmniejszają stężenie mediatorów reakcji zapalnej oraz patogenów na powierzchni śluzówki nosa [12]. W badaniach wykazano, że płukanie nosa izotonicznym roztworem soli, stosowane jako uzupełnienie leczenia standardowego, przyspiesza ustępowanie niektórych objawów przeziębienia i grypy u dzieci oraz zmniejsza ryzyko powtórnego zachorowania [15].
