Stosowanie roztworów hipertonicznych prawdopodobnie działa korzystnie na aktywność rzęsek – przyspiesza transport śluzowo-rzęskowy. Stymuluje wytwarzanie przez komórki prostaglandyn E2, neuropeptydu P oraz zwiększenie dostępności ATP przez uwalnianie jonów wapnia. Dodatkowo obserwuje się, że roztwory hipertoniczne powodują zmniejszenie obrzęku śluzówki, najprawdopodobniej dzięki dyfuzji wywołanej różnicą gradientów osmolarnych. W jednych badaniach obserwuje się, że zbyt wysokie stężenie soli w roztworze może paraliżować ruch rzęsek, w innych z kolei – zjawisko odwrotne [13].
W badaniach porównawczych oceniono skuteczność obu rodzajów roztworów soli i zauważono większą poprawę stanu zdrowia oraz szybszy czas rekonwalescencji u pacjentów stosujących roztwór hipertoniczny (3%). Równocześnie stosowanie roztworów hipertonicznych wiązało się z większą częstością występowania działań niepożądanych [13]. Mimo obszernych badań uwzględnionych w analizie, badacze uznali, że nie są one wystarczające, żeby określić jednoznacznie rekomendacje dotyczące stosowania konkretnych stężeń soli w schorzeniach objętych badaniami.
W praktyce często zaleca się stosowanie roztworów izotonicznych do codziennej higieny nosa, w infekcjach górnych dróg oddechowych i stanach przewlekłych, a hipertonicznych w stanach zapalnych błony śluzowej nosa przebiegającej z obrzękiem, jednak nie są to wskazania potwierdzone jednoznacznie badaniami.
Dodatki do roztworów
Do irygacji stosuje się wodę morską (naturalnie bogatą w sole mineralne), roztwór chlorku sodu, mieszankę wody morskiej i roztworu chlorku sodu (zwykle w celu uzyskania odpowiedniego stężenia soli) lub wodę uzdrowiskową. Do aerozoli oraz kropel często jako substancje pomocnicze dodaje się dekspantenol, kwas hialuronowy, mangan, miedź, ekstrakt z aloesu i inne ekstrakty roślinne, które mają poprawiać komfort irygacji, łagodzić podrażnienia i zwiększyć skuteczność terapii. W niektórych preparatach znajdziemy konserwanty i substancje dodatkowe, takie jak chlorek benzalkoniowy, glikol propylenowy czy werseinian disodowy.
Kwas hialuronowy, z uwagi na działanie wspomagające naczynia krwionośne śluzówki dróg oddechowych oraz właściwości mukoadhezyjne i bardzo dobrze ustalony profil bezpieczeństwa, jest częstym dodatkiem do różnych preparatów stosowanych w schorzeniach górnych dróg oddechowych. Niektóre badania potwierdzają działanie kwasu hialuronowego w przyspieszaniu pracy rzęsek nabłonka, a co za tym idzie w ułatwieniu drenażu zatok w przebiegu zapalenia błony śluzowej nosa i zatok [17]. Dekspantenol jest przekształcany w komórkach nabłonka do kwasu pantotenowego, którego obecność w miejscach uszkodzenia przyspiesza proces regeneracji [17]. Mimo silnych przesłanek o skuteczności, badania nad stosowaniem preparatów soli morskiej i roztworów chlorku sodu z dodatkiem kwasu hialuronowego czy dekspantenolu są nierozstrzygające [17].
Mangan oraz miedź, pierwiastki, których dodatek ma działać przeciwbakteryjnie i przeciwalergicznie, nie zostały wystarczająco dobrze przebadane, żeby udowodnić ich skuteczność w leczeniu stanów zapalnych błony śluzowej nosa i zatok.
Oprócz składników mających na celu poprawę skuteczności leczenia, w niektórych preparatach znajdują się substancje konserwujące i dodatki, które mogą działać drażniąco na błonę śluzową górnych dróg oddechowych. Dodatek chlorku benzalkoniowego w roztworach soli stosowanej do irygacji może przyczynić się do wystąpienia rhinitis medicamentosum oraz nieodwracalnego zahamowania czynności ruchowych rzęsek [18]. Uznaje się, że z uwagi na ryzyko skutków ubocznych związanych z dodatkiem chlorku benzalkoniowego, nie powinien być on używany w preparatach do stosowania na powierzchnię błony śluzowej nosa i zatok. Wybierając preparat do irygacji nosa i zatok, warto wziąć pod uwagę obecność konserwantów i wybrać preparat ich pozbawiony.
Przeciwwskazania i bezpieczeństwo
SNI wydaje się być bezpieczną metodą. Stosowanie irygacji (z użyciem butelki) może wiązać się z poczuciem dyskomfortu i podenerwowania podczas pierwszego płukania. Opisane działania niepożądane obejmują: samoistnie przemijające uczucie płynu w uszach, uczucie pieczenia śluzówki nosa i, rzadko, krwawienia z nosa, które w większości przypadków ustępowały po poprawie techniki irygacji i nie spowodowały zaprzestania stosowania tej metody u osób zgłaszających te działania [9, 10]. W jednym badaniu określono taką samą częstość występowania działań niepożądanych zarówno w grupie osób stosujących aerozol, jak i korzystających z butelki. Nie jest określone, jakie pH roztworu, temperatura czy stężenie soli są najlepsze – powszechnie stosuje się roztwory chlorku sodu w stężeniach od 0,9% do 3%. W USA rekomenduje się stosowanie letniej wody z kranu do przygotowania roztworu, a gdy są wątpliwości co do zdatności wody, zaleca się stosowanie wody sterylizowanej lub gotowego roztworu z chlorkiem sodu [11]. W Polsce w ulotkach dołączonych do opakowań producent zaleca użyć wody przegotowanej. Zbyt chłodny roztwór może spowodować gwałtowne obkurczenie naczyń krwionośnych i dyskomfort lub ból w obrębie nosa.
W populacji pediatrycznej stosowanie płukania nosa i zatok z użyciem irygatora jest trudne. Dzieci niechętnie poddają się irygacji, a częstość występowania działań niepożądanych jest większa niż u dorosłych.
Irygacje nosa i zatok są przeciwwskazane w przypadku możliwości przecieku roztworu do innych jam twarzoczaszki, np. po przebytym urazie lub gdy występują problemy neurologiczne albo mięśniowe grożące zachłyśnięciem preparatem [11].
Rola farmaceuty
Płukanie nosa, a zwłaszcza irygacje z użyciem dużych objętości, są skutecznym i niedrogim narzędziem poprawiającym stan zdrowia i standard życia pacjentów ze schorzeniami obejmującymi nos oraz zatoki. Nie raportuje się poważnych działań niepożądanych, płukanie i irygacje są dobrze tolerowane przez większość pacjentów. W opiece nad pacjentem z objawami zapalenia błony śluzowej nosa i zatok warto zaproponować w pierwszej kolejności irygacje z uwagi na najsilniejszą rekomendację EPOS lub zaproponować tę metodę jako uzupełnienie terapii zleconej przez lekarza. Roztwory hipertoniczne zaleca się stosować z ostrożnością, w sytuacjach gdy schorzeniu towarzyszy obrzęk. U dzieci poniżej 4 lat płukanie nosa powinno być przeprowadzone z użyciem kropel lub aerozolu, zastosowanie dodatkowo aspiratora może przyspieszyć ustępowanie objawów.
Literatura:
- Rama S., Ballentyne R., Hymes A., Science of Breath: A Practical Guide. The Himalayan Institute Press; Honesdale PA: 1998.
- Wingrave W., The nature of discharges and douches. The Lancet May 17; 1902: 1373–1375.
- Brown C.L., Graham S.M., Nasal irrigations: good or bad? Curr Opin Otolaryngology Head Neck Surg 2004; 12: 1–13.
- Harvey R., Hannan S., Badia L., Scadding G., Nasal saline for the symptoms of chronic rhinosinusitis. Cochrane Database Syst Rev July 18; 2007 3(CD006394).
- Garavello W., Romagnoli M., Sordo L., Gaini R.M., Bernardino C., Angrisano A., Hypersaline nasal irrigation in children with symptomatic seasonal allergic rhinitis: a randomized study. Pediatric allergy and immunology 2003; 14: 140–143, [PubMed: 12675761].
- Rabago D., Barrett B., Marchand L., Maberry R., Mundt M., Qualitative aspects of nasal irrigation use by patients with chronic sinus disease in a multi-method study. Annals of Family Medicine 2006; 4: 295–301, [PubMed: 16868232].
- European Position Paper on Rhinosinusitis and Nasal Polyps (EPOS) 2012; Rhinology Vol 50, Supplement 23, March 2012.
- Gallant J., Basem J., Turner J., Shannon C., Virgin F., Nasal saline irrigation in pediatric rhinosinusitis: A systematic review. Int J Pediatr Otorhinolaryngol. 2018 May; 108: 155- doi: 10.1016/j.ijporl.2018.03.001. Epub 2018 Mar 6.
- Rabago D., Zgierska A., Mundt M., Barrett B., Bobula J., Maberry R., Efficacy of daily hypertonic saline nasal irrigation among patients with sinusitis: A randomized controlled trial. Journal of Family Practice 2002; 51(12): 1049–1055, [PubMed: 12540331].
- Rabago D., Pasic T., Zgierska A., Barrett B., Mundt M., Maberry R., The efficacy of hypertonic saline nasal irrigation for chronic sinonasal symptoms. Otolaryngol Head Neck Surg 2005; 133: 3–8, [PubMed: 16025044].
- Saline Nasal Irrigation for Upper Respiratory Conditions Am Fam Physician. 2009 November 15; 80(10): 1117–1119. Autor manuscript.
- Krzeski A., Staburzyński M., Skuteczność płukania jam nosa w terapii zapaleń zatok przynosowych, Magazyn Otolaryngologiczny, grudzień 2016.
- Kanjanawasee D., Seresirikachorn K., Chitsuthipakorn W., Snidvongs K., Hypertonic Saline Versus Isotonic Saline Nasal Irrigation: Systematic Review and Meta-analysis. Am J Rhinol Allergy. 2018 Jul; 32(4): 269- doi: 10.1177/1945892418773566. Epub 2018 May 18.
- Coates L.H., Nasal obstruction in infancy. Practical pediatric otolaryngology. Philadelphia, Lippincott-Raven Publishers, 1999: 449–468.
- Šlapak I., Skoupá J., Strnad P., Hornik P., Efficacy of isotonic nasal wash (seawater) in the treatment and prevention of rhinitis in children, Archives of Otolaryngology – Head and Neck Surgery, 2008; 134: 67–74.
- Tomooka L.T., Murphy C., Davidson T.M., Clinical study and literature review of nasal irrigation. Laryngoscope 2000; 110: 1189-17.Journal of Allergy, Volume 2014, Article ID 635490, 10 pageshttp://dx.doi.org/10.1155/2014/635490.
- Gouteva I., Shah-Hosseini K., Meiser P., Clinical Study, Clinical Efficacy of a Spray Containing Hyaluronic Acid and Dexpanthenol after Surgery in the Nasal Cavity (Septoplasty, Simple Ethmoid Sinus Surgery, and Turbinate Surgery), J Allergy (Cairo). 2014; 2014: 635490. doi: 10.1155/2014/635490. Epub 2014 Jul 1.
- Bernstein I, Is the use of benzalkonium chloride as a preservative for nasal formulations a safety concern? A cautionary note based on compromised mucociliary transport. J Allergy Clin Immunol. 2000 Jan; 105(1 Pt 1): 39
Zacytuj ten artykuł jako:
- Karolina Morze, Irygacja nosa i zatok: badania, metody i skuteczność, MGR.FARM, nr 1/2019 (23), str 40-44










