Celem polifarmakoterapii jest wykorzystanie synergistycznego działania leków w celu osiągnięcia korzystnego efektu terapeutycznego. Jednak stosowanie wielu leków jednocześnie ma ostatnimi czasy spore znamiona polipragmazji, która zwiększa ryzyko interakcji lekowych czy polekowych działań niepożądanych. W okresie pandemii koronawirusa ryzyko polipragmazji wzrasta – skoro nie ma skutecznego leku ani szczepionki przeciwko COVID-19, obawy pacjentów o własne zdrowie rosną, dlatego szukają sposobów, aby się dodatkowo wzmocnić i zabezpieczyć.
Skala polipragmazji
Polipragmazja – lub wielolekowość – to zjawisko, które ze względu na zmieniającą się strukturę społeczeństwa dotyka coraz większej grupy osób. Szczególnie narażone są na nią osoby starsze, obciążone wieloma chorobami przewlekłymi, takimi jak cukrzyca, nadciśnienie tętnicze, niewydolność krążenia. Polipragmazja staje się problemem, gdy leków jest zbyt wiele, czyli kiedy ryzyko wystąpienia działań niepożądanych przewyższa potencjalny efekt terapeutyczny.
W przekrojowej analizie przeprowadzonej na podstawie danych zebranych w badaniu SHARE (ang. Survey of Health, Ageing, and Retirement in Europe) wykazano, że w Europie niemal co trzecia osoba w wieku powyżej 65 lat przyjmuje pięć lub więcej leków dziennie: leków na receptę, leków bez recepty, a także suplementów diety. Spośród osiemnastu badanych krajów Polska znalazła się na 14. miejscu (33,8% osób z polipragmazją) – tylko cztery europejskie kraje przebiły nas w skali tego zjawiska.
Według danych sprawozdawczych Narodowego Funduszu Zdrowia w 2018 roku spośród 23 mln osób realizujących recepty, 19,1 mln osób zrealizowało recepty na leki gotowe. Średnio na jednego pacjenta w roku przypadało 3,7 substancji czynnych, 4,8 różnych kodów EAN leków oraz 19,7 opakowań leków. 5,6 mln osób zrealizowało recepty na leki zawierające co najmniej 5 różnych substancji czynnych, co stanowiło 24% osób realizujących recepty na refundowane leki gotowe. Przy okazji warto podkreślić, że leki zawierające łącznie ponad 10 substancji czynnych w roku wykupiło ponad 600 tysięcy osób, a leki zawierające łącznie ponad 20 substancji czynnych w roku prawie 30 tysięcy polskich pacjentów.
Spośród pacjentów 65+ z polipragmazją przewlekłą 21,7 tys. osób zmarło w roku przeprowadzania pomiarów. W przypadku pozostałych średnia wieku w ostatnim dniu badania wyniosła 76 lat. Wybrani pacjenci 65+ z polipragmazją przewlekłą w 2018 roku byli hospitalizowani 569 tys. razy, co oznacza, że na jednego pacjenta z analizowanej grupy przypadało średnio 1,03 hospitalizacji. Liczba porad w Ambulatoryjnej Opiece Specjalistycznej wyniosła 4,2 mln, a w Podstawowej Opiece Zdrowotnej 7,1 mln. W przypadku wspomnianych interwencji pozaszpitalnych 57% z nich stanowiła konieczność wystawienia powtórnej recepty – ta liczba w kontekście zjawiska polipragmazji przytłacza.
Statystyki rok do roku pokazują niebezpiecznie galopujący trend w Polsce. W pierwszym półroczu 2019 roku było niemal 8,4 mln osób, które wykupiły w Polsce leki na receptę zawierające co najmniej 5 substancji czynnych, z czego 4,3 mln osób, tj. 51,8% to osoby w wieku 65 lat lub więcej. W drugim półroczu takich osób było nieco więcej, bo ponad 8,6 mln, a 4,4 mln, tj. 50,8% stanowiły osoby w wieku 65+.Warto zwrócić uwagę, że duża grupa osób wykupiła w lekach na receptę 20 lub więcej substancji czynnych. W pierwszym półroczu było to 156,7 tys. osób, zaś w drugim – 192,0 tys.
Dotrzeć do ludzi
W lutym 2020 roku NFZ, Naczelna Izba Aptekarska i Naczelna Izba Lekarska zainicjowały społeczną akcję edukacyjną „Świadomy pacjent – skuteczna terapia”. W jej ramach, we wszystkie czwartki marca w oddziałach wojewódzkich NFZ mieli dyżurować farmaceuci, który nieodpłatnie mieli doradzać pacjentom, jak odpowiednio przyjmować leki. Przygotowano również ośmiostronicowy magazyn, omawiający zjawisko bezpiecznego zażywania leków, ich przechowywania oraz potencjalnych interakcji. Niestety przebieg całego przedsięwzięcia został przerwany przez pandemię koronawirusa.
Nowa rzeczywistość pokazała skalę problemu. Tylko w pierwszych tygodniach od jej rozpoczęcia apteki odnotowały ponad 20 mln wizyt, a farmaceuci udzielali dziennie nawet 3,5 miliona porad – takie statystyki przytoczyła Elżbieta Piotrowska-Rutkowska, Prezes NIA. Pomimo licznych w tym czasie apeli farmaceutów dotyczących niekupowania leków na zapas i bez wyraźnych wskazań medycznych, zainteresowanie pacjentów rosło na potęgę. Szczególny wzrost dotyczył dostępnych bez recepty preparatów na uspokojenie i wyciszenie, a także suplementów diety ułatwiających zasypianie. Wskazane preparaty, choć w większości ziołowe, nie pozostają obojętne dla naszego organizmowi.
W sytuacji drugiej fali pandemii o obaw co do nieracjonalnej gospodarki lekowej przez pacjentów, podjęto decyzję o wznowieniu akcji w multimedialnej formie. Jej nowe hasło to „Nie igraj z lekami. W grę wchodzi Twoje zdrowie”. Przez sześć tygodni największe stacje telewizyjne i rozgłośnie radiowe publikować będą specjalnie przygotowane spoty informacyjne, zaś ogólnokrajowe dzienniki staną się kanałem dystrybucji dodatku poświęconego zjawisku polipragmazji. Do akcji włączą się także portale internetowe, a źródła NFZ podają również, że pacjenci będą mogli otrzymać praktyczne bloczki, które pomogą w notowaniu obecnie przyjmowanych leków przed konsultacją z farmaceutą lub wizytą u lekarza.
