Yerba mate – dlaczego ten surowiec roślinny podbija rynek?

Yerba mate to suszone i mielone liście ostrokrzewu paragwajskiego (llex paraguariensis, rodzina Aquifoliaceae – Ostrokrzewowate), wiecznie zielonego drzewa lub krzewu rosnącego na skalę przemysłową w Ameryce Południowej (Brazylia, Argentyna, Paragwaj). Początkowo pita wyłącznie przez grupę etniczną Indian Ameryki Południowej – Guaran przekształciła się w bardzo popularny obecnie napój. W niektórych południowoamerykańskich społeczeństwach odgrywa wręcz rytualną rolę, a ze względu na obecność wielu substancji aktywnych o potencjalnych właściwościach leczniczych podbija także rynek europejski.

Składniki aktywne ekstraktu z Ilex paraguariensis

Główne składniki obecne w nieprażonym zielonym ekstrakcie z Ilex paraguariensis decydujące o działaniu to:

• kwas chlorogenowy (42%) i jego pochodne,
• alkaloidy purynowe (kofeina – 8%, teobromina – 2%),
• flawonoidy (rutyna, kwercetyna, kamferol, luteolina),
• katechiny (gallokatechiny, epikatechiny, kwas galusowy),
• witaminy A, B, C, E,
• garbniki,
• saponiny triterpenowe (pochodne kwasu ursolowego).

Występujący w dużej ilości kwas chlorogenowy to organiczny związek chemiczny z grupy polifenoli, ester kwasu kawowego i (-)-chinowego. Ma silne właściwości przeciwutleniające, zmiata wolne rodniki i metale. Ponadto może zmniejszać wchłanianie glukozy i modulować ekspresję genów enzymów antyoksydacyjnych. Natomiast zawarte w surowcu saponiny wiążą sole żółciowe (czytaj również: Zioła na stres – rodzaje, działanie i zastosowanie).

Prażone ekstrakty z Ilex paraguariensis spożywane w Brazylii zawierają, poza tymi samymi składnikami co nieprażone, także melanoidyny – polimery wykazujące korzystne właściwości przeciwutleniające.

Wpływ na metabolizm lipidów i otyłość

Wykazano, że dzienne spożycie jednego litra yerba mate przez osiem tygodni u osób dotkniętych nadwagą lub otyłością i dyslipidemią zwiększyło ich zdolność antyoksydacyjną. Było to związane z uwolnieniem PON – 1, czyli paraoksonazy 1 – enzymu biorącego udział w hydrolizie wiązań estrowych i procesach antyoksydacyjnych, oraz wzrostem poziomu cholesterolu HDL. Jednocześnie w grupie osób spożywających yerba mate zaobserwowano też zmniejszenie poziomu insuliny, BMI oraz leptyny – hormonu wydzielanego przez tkankę tłuszczową, regulującego pobieranie pokarmu. Wyniki te wskazują na antyoksydacyjną rolę yerba mate i możliwości zastosowania tego napoju w metabolizmie glikemii i kontroli masy ciała.

Natomiast w badaniu przeprowadzonym w Paragwaju przeanalizowano związek pomiędzy spożyciem napojów zawierających wyciąg z ostrokrzewu paragwajskiego a profilami lipidów i masą ciała dużej populacji pacjentów. U osób pijących je w dużej ilości (powyżej 1L/dzień) stwierdzono obniżenie poziomu cholesterolu całkowitego oraz niższy poziom cholesterolu LDL przy jednocześnie zwiększonej masie ciała w porównaniu ze spożywającymi umiarkowane ilości tych napojów. Prawdopodobną przyczyną tego zjawiska było większe obniżenie poziomu glukozy w pierwszej grupie osób, co wiązało się z kompensacyjnym spożyciem węglowodanów i w konsekwencji wzrostem masy ciała.

Wpływ na metabolizm kostny

Poddano ocenie wpływ spożywania yerba mate na złamania, markery kostne, homeostazę wapnia i stres oksydacyjny u kobiet po menopauzie. W badaniu przeprowadzonym w południowej Brazylii na grupie kobiet nie odnotowano znaczącej różnicy pomiędzy częstością złamań kości u badanych, które spożywały herbatę w stosunku do tych, które jej nie piły. Nie odnotowano także różnicy w poziomie całkowitego wapnia, fosforu i witaminy D w surowicy w stosunku do grupy kontrolnej. Uzyskane wyniki świadczą o neutralnym wpływie yerba mate na metabolizm kostny (czytaj również: 5 ziół, które powinny znaleźć się w apteczce kibica).

Wpływ na układ krążenia

Związki fenolowe obecne w ekstrakcie mogą mieć właściwości przeciwutleniające, rozszerzające naczynia, hipocholesterolemiczne i hipoglikemiczne. Przeprowadzono badanie, w którym oceniony został wpływ spożycia yerba mate na częstość występowania nadciśnienia, dyslipidemii i chorób wieńcowych u chorych po menopauzie. W grupie osób spożywających yerba mate w ilości większej niż jeden litr dziennie rzadziej rozpoznawano dyslipidemię, chorobę wieńcową i nadciśnienie. Zaobserwowano u nich również niższy poziom glukozy w surowicy.

Wpływ na ekspresję białka p47phox oksydazy NADPH leukocytów

Czynnik cytozolu eutrofilowego 1, znany również jako p47phox, jest białkiem, które u ludzi jest kodowane przez gen NCF1. Koduje on białko będące cytozolową podjednostką oksydazy NADPH neutrofili, będącej wieloskładnikowym enzymem aktywowanym w celu wytworzenia anionu ponadtlenkowego.

Zwiększenie produkcji tego nadtlenku przez oksydazę jest związane z rozwojem stanu zapalnego. Pojawia się coraz więcej dowodów sugerujących, że polifenole zawarte w diecie mogą modulować ekspresję podjednostek oksydazy. Przeprowadzono badanie, w którym zanalizowano czy spożycie yerba mate (SMT – soluble mate tea), napoju bogatego w te związki wpływa na ekspresję białka p47phox oksydazy NADPH leukocytów i krążących biomarkerów zapalenia. Wykazano, że spożywanie SMT korzystnie wpływało na ekspresję p47phox leukocytów i cytokin zapalnych oraz poziomy antyoksydantów we krwi obwodowej, co może pomóc zmniejszyć stres oksydacyjny i stan zapalny o niskim stopniu złośliwości.

Wpływ na ryzyko wystąpienia raka piersi

Międzynarodowa Agencja Badań nad rakiem (IARC) w 1991 r. uznała, że picie gorącej mate ze względu na obecne w niej wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA) może stanowić potencjalne ryzyko wywołania choroby nowotworowej. Jednakże w badaniu przeprowadzonym w 2016 r. wykazano, że poziom obecnych w mate WWA nie przekracza maksymalnej zawartości WWA w wodzie pitnej (700 ng/l) określonej przez Światową Organizację Zdrowia (WHO). Dodatkowo stwierdzono w niej obecność związków o potencjale antyoksydacyjnym takich jak polifenole, flawonoidy, kwas chlorogenowy i metyloksantyny (kofeina, teobromina). Ma także moc zmiatania wolnych rodników porównywalną do askorbinianu, glutationu i cysteiny.

Yerba mate jest jednym z podstawowych ciepłych napojów spożywanych przez mieszkańców Ameryki Południowej. Przeprowadzono badanie na grupie urugwajskich kobiet, w którym znaleziono dowody na to, że picie mate ma ochronne działanie na wystąpienie raka piersi u kobiet i jest ono tym większe przy równoczesnym spożywaniu przeciwutleniaczy zawartych w diecie.

Pozytywny wpływ spożywania yerba mate na metabolizm, masę ciała, stan zapalny, mutagenezę może być przyczyną tak dużej popularności tego napoju. Działanie związków zawartych w mate mogących mieć potencjalne działania rakotwórcze (WWA) jest pokonywane przez korzystne właściwości substancji aktywnych o działaniu antyoksydacyjnym i przeciwutleniającym.

Literatura:

1. Ben Erik van Wyk, Michael Wink; Rośliny lecznicze świata. Ilustrowany przewodnik naukowy po najważniejszych roślinach leczniczych świata i ich wykorzystaniu; MedPharmPolska; Wrocław 2008 r.

1. Bracesco N., Sanchez A. G., Contreras V., Menini T. & Gugliucci A. (2011). Recent advances on Ilex paraguariensis research: Minireview. Journal of Ethnopharmacology, 136(3), 378–384.
2. Balsan, G., Pellanda L. C., Sausen G., Galarraga T., Zaffari D., Pontin B. & Portal V. L. (2019). Effect of yerba mate and green tea on paraoxonase and leptin levels in patients affected by overweight or obesity and dyslipidemia: a randomized clinical trial. Nutrition Journal, 18(1), 5.
3. Chaves G., Britez N., Oviedo G., Gonzalez G., Italiano C., Blanes M., Mereles D. (2018). Heavy drinkers of Ilex paraguariensis beverages show lower lipid profiles but higher body weight. Phytotherapy Research, 32(6), 1030–1038.
4. Piotr Gajewski, Mariusz Tomaniak, Krzysztof J. Filipiak; Paraoksonaza 1 — co o niej obecnie wiadomo?; Folia Cardiologica 2015; t. 10, nr 3, strony 183–189.
5. da Veiga D. T. A., Bringhenti R., Bolignon A. A., Tatsh E., Moresco R. N., Comim F. V. & Premaor M. O. (2018). The yerba mate intake has a neutral effect on bone: A case-control study in postmenopausal women. Phytotherapy Research.
6. da Veiga, D. T. A., Bringhenti R., Copes R., Tatsch E., Moresco R. N., Comim,F. V & Premaor M. O. (2018). Protective effect of yerba mate intake on the cardiovascular system: a post hoc analysis study in postmenopausal women. Brazilian Journal of Medical and Biological Research = Revista Brasileira de Pesquisas Medicas e Biologicas, 51(6).
7. Vilma Pereira Panza, Henver Simionato Brunetta, Marina Vieira de Oliveira, Everson Araújo Nunes & Edson Luiz da Silva; Effect of mate tea (Ilex paraguariensis) on the expression of the leukocyte NADPH oxidase subunit p47^phox and on circulating inflammatory cytokines in healthy men: a pilot study; International Journal of Food Sciences and Nutrition; Volume 70, 2019; p. 212-221.
8. Alvaro L. Ronco, Eduardo De Stefani, Beatriz Mendoza, Alvaro Vazquez, Estela Abbona6, Gustavo Sanchez, Alejandro De Rosa; Mate and Tea Intake, Dietary Antioxidants and Risk of Breast Cancer: a Case-Control Study; Asian Pacific Journal of Cancer Prevention, Vol 17, 2016; p. 2923-2933.
9. https://www.genenames.org/data/gene-symbol-report/#!/hgnc_id/HGNC:7660.