Sezon szczepień to okres wzmożonej pracy aptecznych punktów szczepień. Choć współczesne szczepionki charakteryzują się wysokim profilem bezpieczeństwa, każdy farmaceuta wykonujący szczepienia powinien być przygotowany na wystąpienie niepożądanego odczynu poszczepiennego (NOP). Kluczowe znaczenie ma szybka ocena stanu pacjenta, właściwe postępowanie oraz znajomość obowiązków związanych z dokumentacją i zgłaszaniem zdarzenia.
Czy szczepiąc w aptece wystąpił u Twojego pacjenta choć raz Niepożądany Odczyn Poszczepienny?
Czym jest NOP?
Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia z 21 grudnia 2020 r. niepożądany odczyn poszczepienny to zaburzenie stanu zdrowia pozostające w związku czasowym z wykonanym szczepieniem ochronnym. Sam fakt wystąpienia objawów po szczepieniu nie oznacza jednak, że zostały one wywołane przez szczepionkę – związek przyczynowy wymaga każdorazowo oceny klinicznej.
Najczęściej obserwowane są odczyny miejscowe, takie jak ból, zaczerwienienie czy obrzęk w miejscu podania, a także objawy ogólne, m.in. gorączka, zmęczenie, bóle mięśni lub głowy. Są one naturalnym elementem odpowiedzi immunologicznej organizmu i zwykle ustępują w ciągu 1–3 dni.
Postępowanie w aptece krok po kroku
1. Oceń stan pacjenta
Jeżeli pacjent zgłasza dolegliwości jeszcze podczas obserwacji po szczepieniu, należy ocenić jego stan ogólny. Warto zwrócić uwagę na:
- poziom świadomości,
- oddech i jego częstość,
- ciśnienie tętnicze oraz tętno,
- obecność pokrzywki, obrzęku lub duszności.
Nie każdy omdleniowy epizod jest reakcją anafilaktyczną. Omdlenia wazowagalne występują stosunkowo często, szczególnie u młodszych pacjentów, i wymagają odmiennego postępowania.
2. Rozpoznaj objawy alarmowe
Natychmiastowej reakcji wymagają objawy sugerujące anafilaksję:
- narastająca duszność,
- świszczący oddech,
- obrzęk języka lub gardła,
- uogólniona pokrzywka,
- gwałtowny spadek ciśnienia tętniczego,
- utrata przytomności.
W takiej sytuacji nie należy zwlekać z wdrożeniem leczenia.
3. Wdróż postępowanie ratunkowe
Każdy apteczny punkt szczepień powinien dysponować zestawem przeciwwstrząsowym, w tym adrenaliną. W przypadku podejrzenia anafilaksji należy:
- podać adrenalinę domięśniowo zgodnie z obowiązującymi wytycznymi,
- wezwać zespół ratownictwa medycznego,
- monitorować funkcje życiowe,
- zapewnić pacjentowi odpowiednią pozycję i dostęp do tlenu, jeśli jest dostępny.
Łagodne odczyny miejscowe najczęściej wymagają jedynie obserwacji oraz przekazania pacjentowi zaleceń dotyczących leczenia objawowego.
Dokumentacja i zgłoszenie NOP
Prawidłowe udokumentowanie niepożądanego odczynu poszczepiennego jest jednym z najważniejszych elementów postępowania po wystąpieniu zdarzenia. Każde podejrzenie NOP powinno zostać odnotowane w dokumentacji medycznej prowadzonej przez podmiot wykonujący szczepienie. Dokumentacja powinna zawierać dane identyfikujące pacjenta, datę wykonania szczepienia, nazwę handlową szczepionki, numer serii, miejsce podania, opis objawów, czas ich wystąpienia, ocenę stanu pacjenta oraz informacje o podjętych działaniach i dalszych zaleceniach.
Obowiązki farmaceuty w tym zakresie wynikają z ustawy z dnia 10 grudnia 2020 r. o zawodzie farmaceuty (Dz.U. z 2021 r. poz. 97). Zgodnie z art. 4 ust. 4 pkt 13, wykonywanie zawodu farmaceuty obejmuje zgłaszanie właściwym organom działań niepożądanych produktów leczniczych, incydentów medycznych, niepożądanych odczynów poszczepiennych, ciężkich działań niepożądanych produktów kosmetycznych oraz podejrzenia lub stwierdzenia zatrucia produktem biobójczym. Oznacza to, że ustawodawca wskazał zgłaszanie NOP jako jeden z elementów wykonywania zawodu farmaceuty, podkreślając jego rolę w systemie monitorowania bezpieczeństwa szczepień.
Jednocześnie należy zwrócić uwagę, że rozporządzenie Ministra Zdrowia z 31 grudnia 2020 r. w sprawie niepożądanych odczynów poszczepiennych oraz kryteriów ich rozpoznawania (Dz.U. z 2021 r. poz. 13) nie wymienia farmaceuty jako podmiotu dokonującego zgłoszenia NOP do Państwowej Inspekcji Sanitarnej. Rozporządzenie określa przede wszystkim definicję i klasyfikację NOP (łagodny, poważny i ciężki), kryteria ich rozpoznawania oraz wzór karty zgłoszenia.
W praktyce oznacza to, że farmaceuta wykonujący szczepienie nie przekazuje zgłoszenia NOP do Państwowej Inspekcji Sanitarnej na podstawie rozporządzenia dotyczącego NOP, jednak – zgodnie z ustawą o zawodzie farmaceuty – ma obowiązek uczestniczyć w systemie monitorowania bezpieczeństwa szczepień. Powinien zatem rzetelnie udokumentować zdarzenie, zabezpieczyć wszystkie informacje dotyczące przebiegu odczynu. Niezależnie od tego farmaceuta może również zgłaszać działania niepożądane produktów leczniczych do Prezesa Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych (URPL), wspierając krajowy system nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii.
Najczęstsze błędy
W praktyce aptecznej najczęściej spotyka się zbyt krótką obserwację pacjenta po szczepieniu, niepełną dokumentację zdarzenia oraz opóźnioną reakcję na pierwsze objawy anafilaksji. Problemem bywa również niewystarczająca znajomość procedur obowiązujących w punkcie szczepień. Regularne szkolenia zespołu oraz okresowa kontrola wyposażenia zestawu przeciwwstrząsowego pozwalają znacząco ograniczyć ryzyko błędów.
Podsumowanie
Wystąpienie NOP w aptece należy do sytuacji rzadkich, jednak wymaga pełnego przygotowania organizacyjnego i merytorycznego. Farmaceuta wykonujący szczepienia powinien potrafić szybko ocenić stan pacjenta, odróżnić łagodny odczyn od anafilaksji, wdrożyć odpowiednie postępowanie ratunkowe oraz zadbać o prawidłową dokumentację zdarzenia. Znajomość obowiązujących przepisów i regularne ćwiczenie procedur sprawiają, że nawet w sytuacjach nagłych możliwe jest zapewnienie pacjentowi bezpiecznej i profesjonalnej opieki.
Udostępnij tekst w mediach społecznościowych