Zmiany skórne, które powstają pod wpływem jednoczesnego działania promieniowania świetlnego i leków są określane jako skórne reakcje fotonadwrażliwości. Obejmują one reakcje fotoalergiczne, fototoksyczne, pseudoporfirie, zmiany liszajowate i podostry skórny toczeń rumieniowaty [1].
Odczyny fotoalergiczne powstają w wyniku ekspozycji skóry na substancję uczulająca tzw. fotohapten oraz promieniowanie UV. Substancje fotoalergiczne wywierają działanie niekorzystne tylko u niektórych osób poddanych ich działaniu. Efekt jedynie w niewielkim stopniu zależny jest od dawki [2].
Odczyny fototoksyczne powstają na skutek uwalniania wolnych rodników przez substancje chemiczne będące w kontakcie ze skórą. Konsekwencją tego procesu jest uszkodzenie struktur komórkowych oraz rozwój ostrej reakcji zapalnej. W odróżnieniu od reakcji fotoalergicznych, dotyczących osób o szczególnej osobniczej predyspozycji, odczyny fototoksyczne występują u większości osób wystawionych na jednoczesne działanie ich i promieniowania [2].
Czynnikami wywołującymi reakcje fototoksyczne mogą być substancje roślinne, leki czy środki chemiczne, działające zewnętrznie bądź podane doustnie [3]. Objawy kliniczne reakcji fototoksycznej przypominają oparzenia słoneczne, najczęściej mają charakter pęcherzy i rumieni. Zmiany dotyczą miejsc eksponowanych na promieniowanie oraz substancję fototoksyczną. Obecność ognisk hiperpigmentacji pozapalanej jest cechą różnicującą odczyn fototoksyczny od oprzenia słonecznego [4]. Większość związków, które mają właściwości fototoksyczne charakteryzuje się obecnością w strukturze pierścienia aromatycznego albo przynajmniej jednego wiązania podwójnego [5].
1. Rosuwastatyna
Statyny należą do leków, które mogą wykazywać właściwości fototoksyczne. Związki te, pod wpływem promieniowania UV-Vis, stosunkowo łatwo ulegają degradacji (wysoką reaktywność fotochemiczną wykazują statyny syntetyczne). Fototoksyczność statyn jest związana z właściwościami ich fotoproduktów. Interakcja fotoproduktu C rosuwastatyny z tymidyną może powodować patologiczne zmiany w cząsteczkach DNA [5].
2. Ketoprofen
Niesteroidowe leki przeciwzapalne należą do grupy leków fotouczulajacych. Najwięcej zmian odnotowano u pacjentów stosujących ketoprofen [3]. Odczyn fotoalergiczny indukowany przez ketoprofen jest zależny od dawki oraz intensywności promieniowania. Ugrupowanie benzofenonu, z którego po napromieniowaniu powstaje wolny rodnik tlenowy, indukujący peroksydację lipidów oraz uszkadzający komórki, odpowiada za właściwości fotoalergiczne ketoprofenu [1]. Inne związki, które posiadają w swej strukturze ugrupowanie benzofenonu, np. fenofibrat, mogą indukować krzyżową fotonadwrażliwość albo nasilać odczyny fotoalergiczne po ketoprofenie oraz prowadzić do odczynów fotoalergicznych na oktokrylen, który jest stosowany w kosmetykach fotoochronnych [1].
W grupie niesteroidowych leków przeciwzapalnych do substancji o działaniu światlouczulającym należy również zaliczyć diklofenak, ibuprofen czy naproksen, dostępne zarówno w preparatach do stosowania miejscowego jak i wewnętrznego [3]. Opisywane są także przypadki odczynów fototoksycznych w postaci pseudoporfirii po użyciu preparatów naproksenu, kwas nalidyksowego, tetracyklin, czy sulfonylomocznika [4].
3. Amiodaron
Amiodaron często powoduje nadwrażliwość na promieniowanie słoneczne u 25-75% stosujących, która może utrzymywać się nawet kilka miesięcy po zakończeniu leczenia [6, 7] Zazwyczaj zmiany obserwowane były na powierzchni skóry poddanej działaniu promieni słonecznych i przybierały formę oparzenia, rumienia lub występowało mrowienie [7].
4. Hydrochlorotiazyd
Niektóre preparaty diuretyczne, w tym hydrochlorotiazd oraz furosemid, mają właściwości fototoksyczne [8, 9]. Na podstawie danych uzyskanych z Danish Cancer Registry wykazano, iż u chorych leczonych hydrochlorotiazydem i amlilorydem częściej występuje czerniak i rak kolczystokomórkowy skóry (ang. squamous cell carcinoma – SCC). Stwierdzono również wyraźny związek między powstaniem SCC, a dawką całkowitą przyjętych diuretyków [8].
5. Estradiol
U kobiet stosujących środki antykoncepcyjne, które zawierają duże ilości estrogenów, mogą wystąpić zmiany hiperpigmentacyjne. Stosowanie mniejszych dawek nie wyklucza całkowicie takiego ryzyka. Zmiany mają charakter symetrycznych plam i plamek, barwy od jasno- do ciemnobrązowej. Do powiększenia i przyciemnienia wykwitów dochodzi w wyniku przedłużonej ekspozycji na promieniowanie ultrafioletowe [10].
6. Ciprofloksacyna
Do niepożądanych działań fluorochinolonów zalicza się toksyczny wpływ na skórę i narząd wzroku. Charakteryzuje je różna aktywność fotouczulajaca (w przypadku około 2% leczonych tą grupą leków). Mogą wywoływać reakcje fotoalergiczne, a także fototoksyczne. Zaobserwowano, że obecność grupy izoksazylowej w pozycji 1 (np. lewofloksacyna) skutkuje osłabieniem działania fototoksycznego, w przeciwieństwie do pochodnych, które posiadają w tej pozycji grupę cyklopropylową (ciprofloksacyna) czy etylową (lomefloksacyna) [11].
7. Amitryptylina
Amitryptylina, należąca do trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych, powoduje silną hiperpigmentację skóry. Inne leki z tej grupy, po ekspozycji na słońce, powodują czerwone przebarwienia w obrębie dłoni, szyi i dekoltu [3].
8. Tetracyklina
Do substancji fototoksycznych należą też niektóre antybiotyki, w tym tetracyklina oraz doksycyklina. Preparaty tetracykliny, zarówno stosowane doustnie jak i miejscowo, zwiększają wrażliwość skóry na światło słoneczne. Ze względu na możliwość wystąpienia fotodermatoz, podczas ich stosowania należy unikać nasłonecznienia albo sztucznego promieniowania UV [12, 13].
W przypadku odczynów fototoksycznych wywołanych lekami takimi jak tetracykliny, fluorochinolony, chloromycetyna, psoraleny czy preparaty antykoncepcyjne dojść może do oddzielenia się paznokcia od łożyska (ang. photooncholysis). Zmiany pojawiają się po około 2 tygodniach od zastosowania jednego w wymienionych wyżej preparatów i zazwyczaj są poprzedzone typowymi objawami reakcji fototoksycznej [4].
9. Chloropromazyna
Neuroleptyki, a szczególnie pochodne fenotiazyny, uczulają na promieniowanie UV, na skutek czego nasłonecznienie skóry powodować może pęcherze, obrzęk bądź rumień [14]. Przetrwałą nadwrażliwość na światło indukuje chloropromazyna [3]. Razem z reakcją fototoksyczną, zwykle na odkrytych częściach ciała pojawić się mogą przebarwienia skóry, najczęściej niebiesko brązowe lub ciemnoszare [14].
10. Fenytoina
Leki przeciwpadaczkowe, np. fenytoina, powodują powstanie plam o zabarwieniu beżowo-brązowym zlokalizowanych głównie na czole, ale także na ramionach i szyi [3].
Literatura:
- Neuman- Podczaska A., Kropińska S., Trzmiel T., Pawlaczyk M. Stosowanie leków fototoksycznych i fotoprotekcyjnych, a fotoprotekcja u osób starszych
- Śpiewak R. Wyprysk fotoalergiczny i fototoksyczny
- Spodzieja M., Goździalska A., Jaśkiewicz J. Zmiany hiperpigmentacyjne jako niepożądany efekt działania wybranych leków
- Kujawska-Dębiec K., Broniarczyk-Dyla G. Wybrane choroby skóry spowodowane wpływem działania promieni słonecznych
- Jarmużek D., Pluskota-Karwatka D. Przemiany fitochemiczne statyn
- Amiodaron – skuteczniejsze i bezpieczniejsze leczenie przewlekłe https://podyplomie.pl/kardiologia/15479,amiodaron-skuteczniejsze-i-bezpieczniejsze-leczenie-przewlekle?page=3]
- Cordarone 200mg tabl. CHPL
- Włodarkiewicz A., Narbut J., Adamski Z. I inni Rogowacenie słoneczne aktualny stan wiedzy
- Bujewski M, Sieja-Bujewska A. Zestawienie leków fotoalergizujących i fototoksycznych
- Pietrzak B., Wlaźlak E., Zwierzyńska E. ]Estrogeny stosowane długotrwale: korzyści czy ryzyko
- Beberok A., Buszman E. Bezpieczeństwo stosowania fluorochinolonów w aspekcie niepożądanych reakcji fotouczulających
- Tetracyclinum WZF 250mg tabl. powlekane CHPL
- Tetracyclinum 3% maść CHPL
- Rzewuska M. Podstawy leczenia schizofrenii
