Powoli kończy się lato i wraz z nimi upały zwiększające ryzyko odwodnienia. Jednak może ono wystąpić niezależnie od pory roku. Odwodnienie jest stanem organizmu, w którym obserwowany jest ujemny bilans wodny wynikający ze zbyt małej podaży przy określonym zapotrzebowaniu [1]. W zależności od stopnia niedoboru wody i elektrolitów można wyróżnić następujące rodzaje odwodnienia: hipertoniczne (przewaga utraty wody, zwiększenie stężenia elektrolitów), hipotoniczne (przewaga utraty elektrolitów), i izotoniczne (równomierna utrata elektrolitów i wody). Pragnienie jest odczuwane przy odwodnieniu, które wynosi około 1% masy ciała. Istotne jest też co pijemy. Dodatek cukru powoduje zmniejszenie ilości wody funkcjonalnej, jest to efektem wykorzystania jej w procesie przekształcania glukozy w glikogen.[2].
W sytuacji niedoboru woda powinna być uzupełniania w postaci czystej małymi porcjami pozwalającymi na równomierne jej uzupełnianie [1]. Pamiętajmy także, że zawarty w gazowanych napojach dwutlenek węgla drażniąc śluzówki przewodu pokarmowego oraz żołądka sprawia wrażenie szybszego ugaszenia pragnienia, czego skutkiem może być wypijanie ilości mniejszej niż organizm potrzebuje [2]
1. Częstą przyczyną odwodnienia jest niedopasowana do stanu pacjenta terapia lekami moczopędnymi
Szczególnie u starszych pacjentów istnieje zwiększone ryzyko wystąpienia odwodnienia izo- oraz hipoosmotycznego. Najczęstszą przyczyną tych stanów jest niewłaściwie dopasowana do stanu klinicznego oraz wieku pacjenta farmakoterapia lekami moczopędnymi (diuretykami pętlowymi albo tiazydowymi) [3]. Stosowanie leków sodopędnych bez kontroli stanu nawodnienia oraz przy postępującej wraz z wiekiem niewydolności nerek, może doprowadzić do odwodnienia hipotonicznego. Do jego objawów należą często zaburzenia ze strony ośrodkowego układu nerwowego z delirium włącznie. W takiej sytuacji skutkiem niewłaściwej diagnozy często jest włączenie sedatywnych neuroleptyków. Jest to przykład dosyć często spotykanej w farmakoterapii geriatrycznej tzw. kaskady lekowej [3].
2. Niektóre leki zmniejszają uczucie pragnienia
Do leków wpływających na bilans wody należą preparaty zmniejszające uczucie pragnienia takie jak: inhibitory ACE, selektywne inhibitory wychwytu serotoniny, sole litu, leki stosowane w chorobie Parkinsona, a także preparaty upośledzające termoregulację ( β-blokery, neuroleptyki, leki antycholinergiczne [3].,
3. Niedobór wody powoduje zmiany w układzie krążenia
Dla prawidłowej pracy serca oraz układu krążenia niezbędna jest odpowiednia ilość wody [4]. Niedobór wody w granicach 2-3 % powoduje pojawienie się zmian w układzie krążenia takich jak zagęszczenie krwi (wzrost hematokrytu) oraz zmniejszenie wypełnienia naczyń z ograniczeniem dystrybucji krwi na obwodzie [1]. Skutkiem niedoboru wody może być spadek ciśnienia tętniczego, zwiększający ryzyko niedokrwienia serca albo mózgu, a także zasłabnięć. Zaś zagęszczenie krwi to czynnik sprzyjający zaburzeniom krzepnięcia, co powoduje większe ryzyko wystąpienia zatorowości czy zakrzepicy [4]. Podczas upałów należy regularnie kontrolować ciśnienie tętnicze. Zwiększona utrata wody w tym czasie może nasilić działanie leków obniżających je [2].
4. Odwodnienie może być przyczyną zaburzeń świadomości
Mózg to organ bardzo wrażliwy na odwodnienie. Do pogorszenia pamięci oraz zaburzeń koncentracji prowadzi utrata wody w ilości równej 1% masy ciała. Gdy jednocześnie występuje niewystarczające spożycie witamin z grupy B czy wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, prowadzić to może do istotnego pogorszenia funkcji poznawczych [4].
5. Nieprawidłowe nawodnienie nasila niewydolność nerek
Nerki to organ odpowiedzialny między innymi za równowagę wodno-elektrolitową. Wraz z wiekiem zmniejsza się ich wydolność, co zaburza stan nawodnienia. Prowadzi to do powstania błędnego koła, gdyż niewydolność nerek powoduje nasilenie nieprawidłowego nawodnienia. Niewydolne nerki nie radzą sobie z kontrolą gospodarki wodnej organizmu, co może prowadzić do wystąpienia obrzęków [4]. Często pacjenci, gdy wystąpią u nich obrzęki ograniczają jeszcze ilość przyjmowanych płynów lub sięgają po leki diuretyczne, co jeszcze bardziej nasila zaburzenia dystrybucji wody znajdującej się w przestrzeni pozanaczyniowej i to z niej powinna zostać przesunięta do naczyń [1].
6. Nieodpowiednie nawodnienie zwiększa ryzyko zaparć
Woda jest wydalana z organizmu człowieka także ze stolcem. Niewłaściwa jej podaż powoduje jej maksymalne wchłanianie ze stolca, co zwiększa ryzyko zaparć [4]. Zażywane w tej sytuacji preparaty przeczyszczające, mogą dodatkowo doprowadzić do dehydratacji oraz poważnych zaburzeń gospodarki elektrolitowej [3].
7. Odwodnienie zwiększa ryzyko wystąpienia ZUM
Do chorób związanych z odwodnieniem nalezą też zakażenia układu moczowego (ZUM). Działania profilaktyczne opierają się na właściwej podaży wody, która zapewnia co najmniej 5-6 mikcji dziennie, gdyż stały przepływ moczu przez drogi moczowe zmniejsza ryzyko kolonizacji bakteryjnej [4]. Zbyt małe nawodnienie może także skutkować zwiększona krystalizacja składników moczu, co prowadzi do rozwoju kamicy moczowej [1].
Literatura:
- Karowicz-Bilińska A. Woda i jej znaczenie dla organizmu kobiety, Ginekologia Polska Nr6/2011:455-459
- Bień B., Jarosz A., de Latour T., et al.: Stanowisko Grupy Ekspertów w sprawie zaleceń dotyczących spożycia wody i innych napojów przez osoby w wieku podeszłym. Acta Balneologica, 2014, 56, 118 – 127
- Jośko-Ochojska J. Spandel L. Brus R. Odwodnieni osób w wieku podeszlym jako problem zdrowia publicznego, Hygeia Public Healh 2014, 49(4):712-717
- Mziray M., Siepsiak M., Żuralska R., Modlińska A., Domagała P. Woda istotnym składnikiem pokarmowym diety osób w wieku podeszłym, Probl.Hig.Epidemiol. 2017, 98(2): 118-124
