Krótkowzroczność to najpowszechniej występujący rodzaj zaburzeń widzenia, dotykający ok. 2,5 miliarda osób na świecie. W ostatnich latach ta wada wzroku pojawia się coraz częściej i u coraz młodszych pacjentów, a szacuje się, że w 2050 roku liczba chorych wzrośnie do niemal 5 miliardów osób. Badania epidemiologiczne wskazują, że kluczowym czynnikiem środowiskowym wpływającym na rozwój krótkowzroczności jest aktywność na świeżym powietrzu – istnieje zatem obawa, że okres pandemii COVID-19 i nauki zdalnej może odbić się negatywnie także na tym aspekcie zdrowia dzieci.
Wpływ na powstawanie i rozwój wad wzroku ma także środowisko życia (zauważono wyższą częstość występowania krótkowzroczności w środowisku miejskim niż w wiejskim nawet przy takim samym czasie spędzanym na świeżym powietrzu), praca i edukacja w pomieszczeniach zamkniętych, używanie komputerów i smartfonów, a także poziom witaminy D we krwi. Duże znaczenie mają uwarunkowania genetyczne, a nie bez znaczenia pozostają czynniki etniczne, płeć (szybszy rozwój wady u kobiet) oraz waga urodzeniowa. W leczeniu krótkowzroczności stosowane są metody optyczne (np. ortokeratologia, progresywne soczewki plusowe) oraz farmakologiczne (krople oczne z atropiną). Trwają również badania nad zastosowaniem innych technik optycznych, a także między innymi pirenzepiny i 7‑metyloksantyny. [1,2]
Zastosowanie atropiny w hamowaniu postępu krótkowzroczności
Metodą hamowania postępu krótkowzroczności uznawaną obecnie za najbardziej efektywną jest zastosowanie kropli do oczu z atropiną. Pierwsze doniesienia o zastosowaniu atropiny w tym wskazaniu pochodzą z końca XIX wieku. Prace na ten temat prowadzono w latach 60-80 XX wieku, jednak dopiero w ostatnich latach odbyły się randomizowane badania kliniczne – ATOM1 i ATOM2 – które potwierdziły skuteczność leczenia. [3]
W badaniu ATOM1 z lat 2004-2006 sprawdzano skuteczność i bezpieczeństwo zastosowania kropli ocznych z atropiną o stężeniu 1% w grupie 400 dzieci z Tajwanu i Singapuru. Osiągnięto dobre rezultaty w zakresie hamowania krótkowzroczności i spowolnienia wydłużania się gałki ocznej, jednakże towarzyszyły temu takie efekty jak rozszerzenie źrenic, światłowstręt, zaburzenia akomodacji oraz objawy alergiczne. Nie odnotowano wówczas ogólnoustrojowych działań niepożądanych. Przy stosowaniu kropli o takim stężeniu zaleca się korzystanie z fotochromowych szkieł plusowych. Po zaprzestaniu stosowania atropiny występowało także tzw. zjawisko z odbicia – nasilenie postępu krótkowzroczności – jednakże po roku od zastosowania dwuletniej terapii wada wzroku pacjentów z grupy badanej była niższa niż w grupie placebo. Z przeprowadzonego w kolejnych latach badania ATOM2 wynika, że zastosowanie siarczanu atropiny o stężeniu 0,01% przynosi jeszcze lepsze rezultaty przy znacznie mniejszym nasileniu działań niepożądanych. [2,3] Wyniki badania LAMP wskazują natomiast na zależność skuteczności i działań niepożądanych od stężenia atropiny (w zakresie 0,01-0,05%). W ciągu 2 lat obserwowana skuteczność 0,05% atropiny była dwukrotnie wyższa niż obserwowana w przypadku stężenia 0,01% i pozostawała optymalnym stężeniem w spowalnianiu progresji krótkowzroczności [4].
Skuteczność atropiny w hamowaniu krótkowzroczności wykazano zarówno w populacji azjatyckiej, jak i europejskiej. W przypadku stężenia 0,5% wzrost ekwiwalentu sferycznego zmniejsza się z 1,3 D do ok. 0,1 D na rok (w populacji europejskiej z ok. 1 D do 0,1 D). Niestety, około 10% dzieci wykazuje szybkie tempo progresji krótkowzroczności nawet po podaniu dużych dawek atropiny. [1, 3]
Mechanizm działania atropiny w hamowaniu krótkowzroczności nie jest do końca znany. Zaobserwowano, że atropina stymuluje biosyntezę macierzy zewnątrzkomórkowej w komórkach fibroblastów twardówki, pogrubiając w ten sposób tkankę twardówki i zmniejszając jej elastyczność oraz tendencję do wydłużania. Ponadto atropina może zmniejszać biosyntezę macierzy zewnątrzkomórkowej w innych tkankach, takich jak fibroblasty naczyniówki, poprawiając w ten sposób perfuzję krwi twardówki przez naczyniówkę dzięki większej przepuszczalności macierzy zewnątrzkomórkowej i spowalniając progresję krótkowzroczności. Istnieją również dowody z badań na kurczakach, że atropina zwiększa uwalnianie dopaminy do przestrzeni zewnątrzkomórkowej i ciała szklistego, co może znosić przypuszczalny sygnał siatkówkowy kontrolujący wzrost oka. [1]
Rola farmaceuty w terapii krótkowzroczności
W większości krajów świata jako lek gotowy dostępne są jedynie krople oczne zawierające atropinę o stężeniu 1% (wyjątkiem są m.in. Indie i Singapur). [5, 6] Wynika to między innymi z braku opłacalności rejestracji tego rodzaju preparatu z punktu widzenia firm farmaceutycznych. [7] Krople o stężeniu 0,01% muszą być zatem wypisywane przez lekarzy jako lek receptorowy i sporządzane przez farmaceutów. Ze względu na krótką trwałość kropli ocznych po otwarciu (24 godziny bez środków konserwujących lub 7 dni przy zastosowaniu konserwantów) i potencjalnie niekorzystny wpływ środków konserwujących przy długotrwałej terapii, preparaty te sporządzane są z reguły w jałowych pojemnikach jednodawkowych – minimsach. Wyróżnia się 2 metody sporządzania kropli ocznych z atropiną o stężeniu 0,01% – z preparatu gotowego atropiny do wstrzykiwań oraz z substancji pro receptura. [6]
Bibliografia:
- Németh J, Tapasztó B, Aclimandos WA, et al. Update and guidance on management of myopia. European Society of Ophthalmology in cooperation with International Myopia Institute. European Journal of Ophthalmology. March 2021. doi:10.1177/1120672121998960
- Leo SW, Young TL. Oparte na dowodach naukowych aktualne poglądy na krótkowzroczność i postępowanie spowalniające jego progresję. Okulistyka po Dyplomie 2013;13:6-19.
- Grzybowski A, Szwajkowska M. Epidemiologia i leczenie krótkowzroczności na świecie. OPTHA THERAPY Vol.4. Nr 3(15)/2017; 129-135
- Yam JC, Li FF, Zhang X, Tang SM, Yip BHK, Kam KW, Ko ST, Young AL, Tham CC, Chen LJ, Pang CP. Two-Year Clinical Trial of the Low-Concentration Atropine for Myopia Progression (LAMP) Study: Phase 2 Report. Ophthalmology. 2020 Jul;127(7):910-919. doi: 10.1016/j.ophtha.2019.12.011. Epub 2019 Dec 21. PMID: 32019700.
- Kesarwani SS; Mumbai Group of Paediatric Ophthalmologists and Strabismologists. Consensus statement and guidelines for use of dilute atropine sulphate in myopia control. Indian J Ophthalmol. 2019;67(4):461-463. doi:10.4103/ijo.IJO_1457_18
- Sych A., Gajewska M., Sznitowska M. (2018) Recepturowe krople do oczu z atropiną (0,01 %) do długotrwałej terapii krótkowzroczności u dzieci. Farmacja Polska 74(8): 494–499.
- Waligórski Ł. Specjalista pyta jak to możliwe, że tych leków nie ma w Polsce? Portal MGR.FARM, 2021. [dostęp: https://mgr.farm/aktualnosci/specjalista-pyta-jak-to-mozliwe-ze-tych-lekow-nie-ma-w-polsce/]
