Bakteriofagi to wirusy, które są zdolne do ataku i inaktywacji bakterii. Występują one powszechnie, wszędzie tam, gdzie są obecni ich żywiciele, czyli bakterie. Zostały one po raz pierwszy zidentyfikowane na początku XX wieku. Jednak ze względu na odkrycie antybiotyków i ich rosnące znaczenie w medycynie, bakteriofagi nie stały się powszechne w terapii zakażeń bakteryjnych.
Występują dwa rodzaje bakteriofagów. Pierwsze to takie, których namnażanie w organizmie prowadzi do lizy bakterii, co skutkuje ich śmiercią. Drugie nie zabijają bakterii, tylko jedynie im “towarzyszą”. Celem naukowców poszukujących alternatywy dla antybiotykoterapii jest wyizolowanie tych pierwszych i “zamknięcie” ich w postać farmaceutyczną, którą następnie można w sposób bezpieczny podać pacjentowi.
Bakteriofagi mają bardzo wąskie spektrum działania wobec bakterii. Najczęściej ich działanie jest skierowane tylko i jedynie przeciwko jednemu gatunkowi, a nawet konkretnemu szczepowi drobnoustrojów. Przy tym nie wpływają one na naturalną florę bakteryjną. Kolejną ważną ich zaletą jest fakt, iż bakteriofagii wchodzą w skład mikrobiomu jelitowego człowieka, dlatego są one bardzo dobrze tolerowane przez jego organizm.
Cenną korzyścią wynikającą z właściwości bakteriofagów jest to, że w sytuacji, gdy w organizmie nie ma drobnoustroju, przeciwko któremu zostały one skierowane, nie namnażają się i są z niego wydalane. Daje to możliwość rozwoju leczenia empirycznego, gdy nie ma pewności co do wystąpienia infekcji bakteryjnej. Niestety, podanie antybiotyku w takim przypadku wiąże się z utrzymywaniem wysokiego jego stężenia, co może prowadzić do pojawienia się działań niepożądanych. Ponadto, terapia bakteriofagami pozwala na wniknięcie substancji przeciwbakteryjnej także w głąb biofilmu. To właśnie jego tworzenie jest jedną z przyczyn rozwoju lekooporności.
Jedną z ważniejszych zalet bakteriofagów jest ich zdolność do namnażania się tak długo, jak tylko bakterie chorobotwórcze są obecne w organizmie człowieka. Po dotarciu do miejsca infekcji następuje proces ich intensywnego namnażania. Dzięki temu nie ma konieczności, by podawane były kilkukrotnie w celu utrzymania ich właściwego stężenia terapeutycznego.
Bakteriofagi – wykorzystanie w lecznictwie
Bakteriofagi znajdują zastosowanie przede wszystkim w leczeniu zakażeń górnych dróg oddechowych, układu moczowego, a także trudno gojących się ran pooperacyjnych, których przyczyną są drobnoustroje z rodzaju Staphylococcus, Escherichia, Klebsiella, Enterococcus, Pseudomonas, Enterobacter. Skuteczność leczenia powyższych infekcji za pomocą bakteriofagów wynosi ponad 90%.
Przyszłość terapii bakteriofagami
Skoro leczenie bakteriofagami ma tak duże zalet to dlaczego nie jest ono rozpowszechnione? Niestety terapia nimi obarczona jest kilkoma wadami. Problem stanowi trudność w otrzymaniu wysoko oczyszczonych preparatów, które nie byłyby immunogenne dla ludzkiego organizmu. Ponadto, bakteriofagi biorą udział w horyzontalnym transferze genów, co niesie ze sobą ryzyko powstania nowych, zmutowanych drobnoustrojów. Co więcej, wadą bakteriofagów jest ich słaba zdolność do penetracji tkanek organizmu.
Wydaje się, że dzięki rozwojowi inżynierii genetycznej znaczenie bakteriofagów w terapii infekcji bakteryjnych będzie rosło na znaczeniu. Pozwolą one stworzyć szereg preparatów skutecznych, ale i przede wszystkim bezpiecznych. Dodatkowo, dzięki możliwej ich genetycznej modyfikacji, stworzenie w przyszłości preparatów działających przeciwko kolejnym antybiotykoopornym bakteriom powinno być zadaniem znacznie prostszym. Czy bakteriofagi okażą się rozwiązaniem problemu lekooporności? O tym zapewne przekonamy się w niedalekiej przyszłości.
