Fakty i mity na temat pantenolu

Nazwa pantenol określa jego racemiczną formę, czyli mieszaninę odmiany lewo- i prawoskrętnej [1]. Prawoskrętna postać, czyli D-pantenol, charakteryzuje się największą aktywnością biologiczną [2]. Występuje on także pod nazwami: Dekspantenol, Panthoderm, Pantothenol, Urupan, Ilopan [3].

Pantenol to pochodna witaminy B₅

FAKT

D-Pantenol zwany także prowitaminą B₅, wykazuje taką samą aktywność biologiczną jak kwas pantotenowy [4]. Stanowi on zredukowaną do alkoholu formę kwasu pantotenowego, obecnego w witaminie B₅ [2]. Kwas pantotenowy to pochodna aminokwasu alaniny (sól wapniowa dihydroksydimetylobutyryloalaniny), będącej związkiem szeroko rozpowszechnionym w przyrodzie (cząstka „pan” oznacza „wszech-”, „wszystko”, więc pantotenowy to inaczej „wszechobecny”) [4, 5]. Jest on niezbędny dla każdej żywej komórki, lecz rzadko występuje z przyrodzie w stanie wolnym [4]. W komórkach organizmu zawsze znajduje się w formie związanej jako koenzym A, który jest aktywną biologicznie formą kwasu pantotenowego i w swojej formie acetylowanej odgrywa szczególną rolę w przemianie materii (np. w cyklu kwasu cytrynowego, czyli cyklu Krebsa) [4, 6].

Kwas pantotenowy wykazuje działanie stymulujące na podziały komórkowe, niezbędny jest do prawidłowego metabolizmu cukrów, białek i tłuszczów, a także do syntezy niektórych hormonów [7, 8]. Przyśpiesza również gojenie ran, uczestniczy w regeneracji tkanek, poprawia pigmentację oraz stan włosów, bierze udział w wytwarzaniu tłuszczów, cholesterolu i neuroprzekaźników [8]. Niedobór tej witaminy objawia się zmianami patologicznymi takimi jak: nadmierne złuszczanie albo rogowacenie naskórka, zaburzenia pigmentacyjne czy wypadanie włosów [9].

Pantenol chroni przed oparzeniami słonecznymi

FAKT

Dekspantenol jest częstym składnikiem pianek i maści, wskazanych w zwalczaniu skutków oparzeń, również termicznych. Wpływa łagodząco na oparzenia słoneczne, zaczerwienienia i swędzenie skóry [3]. D-pantenol regeneruje naskórek po oparzeniach, a także przy owrzodzeniach czy egzemie [6]. D-pantenol łagodzi objawy nadmiernego napromieniowania, ale znajduje też zastosowanie w kosmetykach chroniących przed nadmiernym działaniem słońca [10]. Prowitamina B₅ to fotostabilny filtr UVA i UVB [2]. Skóra, na którą przed ekspozycją na promieniowanie UV zastosowano krem zawierający dekspantenol, wykazuje znacznie słabszą reakcję, niż w przypadku użycia maści placebo [10]. D-pantenol daje sygnał do tworzenia pigmentu [6]. Zastosowany w środkach do pielęgnacji warg wykazuje również działanie ochronne [10].

Pantenol działa jedynie na powierzchni skóry

MIT

Względnie małe rozmiary, duża polarność cząsteczki oraz obecność grupy amidowej, sprawiają że d-pantenol z łatwością przenika w głąb skóry, włosów, paznokci [10, 11]. Po wniknięciu do tkanek jest przekształcany do kwasu pantotenowego, dzięki czemu przyczynia się do odnowy oraz wzrostu komórek naskórka i skóry właściwej [6, 9]. Pełni rolę stymulatora podziału komórkowego w tym obrębie [9].

Pantenol znajduje zastosowanie tylko w preparatach stosowanych na skórę

MIT

Zarówno kwas pantotenowy jak i D-pantenol są łatwo rozpuszczalne w wodzie i alkoholu etylowym, co sprawia, że mają szerokie zastosowanie w produktach kosmetycznych, a także leczniczych [7]. Dekspantenol wykazuje większą stabilność w roztworach wodnych [12]. Ze względu na swoje właściwości chemiczne i fizyczne, jest praktycznie niezastąpiony w przypadku receptur preparatów do pielęgnacji skóry, włosów czy paznokci. Jest to związane z jego podwójną funkcją,  jest stadium wstępnym do witaminy B_5, oraz substancją o nadzwyczajnych własnościach kosmetycznych [10].

Dekspantenol znalazł także zastosowanie w preparatach podawanych donosowo. Wykorzystywany  jest jako składnik preparatów o działaniu regenerującym i nawilżającym błonę śluzową nosa i zatok po urazach, zabiegach, krwotokach oraz w stanach suchości śluzówki [13]. Dostępne są również leki zawierające połączenie substancji obkurczającej błonę śluzową nosa (ksylometazolina) z dekspantenolem, wskazane w leczeniu objawowym niedrożności przewodów nosowych w przebiegu przeziębienia, a także po przebytej operacji nosa w celu pobudzenia gojenia się śluzówki oraz poprawy drożności nosa [14].

D-pantenol może być również składnikiem preparatów stosowanych do oka, zarówno w celach leczniczych, jak i w celu złagodzenia dolegliwości towarzyszących zespołowi suchego oka. Znalazł zastosowanie w żelu ordynowanym w leczeniu niezapalnej keratopatii: degeneracji i zwyrodnienia rogówki, nawracającej erozji oraz uszkodzeń związanych ze stosowaniem soczewek kontaktowych, a także jako lek wspomagający gojenie w uszkodzeniach spojówki i rogówki, oraz wspomagająco w specyficznym leczeniu bakteryjnych, wirusowych i grzybiczych uszkodzeń rogówki [15]. Dekspantenol dodawany jest także do kropli do oczu, dzięki czemu uzyskiwane jest nie tylko dodatkowe nawilżenie, ale dodatkowo regeneracja powierzchni oka. Wydaje się, iż połączenie d-pantenolu i kwasu hialuronowego zapewnia poprawę jakości życia oraz większy komfort, u pacjentów z zespołem suchego oka – redukując jednocześnie jego objawy [16].

Pantenol zastosowany donosowo w połączeniu z ksylometazoliną tylko łagodzi podrażnienia

MIT

Wykazano, iż pantenol w aerozolu stosowany donosowo sprzyja proliferacji komórek i działa ochronnie na nabłonek [17]. Dostępne są preparaty zawierające połączenie ksylometazoliny z deksopantenolem stosowane w leczeniu kataru. Nieżyt nosa zwany powszechnie katarem należy do najczęstszych chorób górnych dróg oddechowych [18, 19]. Zakażenie wirusowe jest pierwotną przyczyną choroby. Podczas niego dochodzi do uszkodzenia nabłonka rzęskowego, uwolnienia cytokin prozapalnych, a także obrzęku błony śluzowej nosa [20]. Efekty stosowania „odtykaczy” koncentrują się głównie na poprawie drożności nosa. Dodatkowego efektu oczekuje się od dodania substancji pielęgnującej, takiej jak dekspantenol.

Okazuje się, że kombinacja d-pantenolu z sympatykomimetykami znacząco zmniejsza negatywny wpływ tych substancji na funkcję rzęsek i wzrost komórek. W przeprowadzonych badaniach wykazano (Kehrl i wsp.), iż u pacjentów cierpiących na ostre zapalenie błony śluzowej nosa, kombinacja ksylometazoliny z dekspantenolem jest bardziej skuteczna w łagodzeniu objawów. Szczególnie takich jak niedrożność nosa, wyciek z nosa, obrzęk i przekrwienie błony śluzowej nosa. Efekty są lepsze niż w przypadku stosowania preparatów zawierających samą pochodną imidazoliny. Autorzy badania podejrzewają, że może to być wynikiem działania ochronnego pantenolu na nabłonek. Badania wykazały, iż dodatnie d-pantenolu do ksylometazoliny nie tylko poprawia tolerancję preparatu, lecz również zwiększa skuteczność terapii i prowadzi do szybszego ustąpienia objawów [17].

Pantenol może być stosowany w preparatach zmywalnych

FAKT

Działanie nawilżające pantenolu może być wykorzystywane nie tylko w preparatach pozostających na skórze, lecz również w różnego rodzaju preparatach spłukiwalnych, w tym także w kosmetykach myjących [21]. Wykazano, iż pantenol zastosowany w preparacie myjącym, wykazuje działanie nawilżające [22]. Oprócz zastosowania w środkach na skórę, d-pantenol szczególnie ważną rolę odgrywa także w pielęgnacji włosów. Ze względu na budowę amidu, wykazuje wysokie powinowactwo do keratyny włosów [9, 10]. Klasyczne środki nawilżające zwykle bardzo słabo oddziałują na włosy. Dzięki dużemu powinowactwu do struktur włosa, d-pantenol ma zdolność wnikania nawet z roztworów wodnych, nie ulega wypłukaniu wodą ani zwykłymi środkami myjącymi [9]. To jeden z najlepszych środków kondycjonujących włosy, który zwiększa grubość i szybkość wzrostu włosa [3].

Szampony, lotiony i odżywki do włosów zawierające ten składnik nawilżają je oraz uelastyczniają, zapobiegają rozszczepianiu się końcówek. Dodatkowo ułatwiają także modelowanie oraz rozczesywanie, przyśpieszają wzrost oraz optycznie pogrubiają włosy [2]. Podczas stosowania środków do pielęgnacji włosów z tym składnikiem, zostaje podwyższona wilgotność włosów i uzyskują one lepszy połysk. Stają się gładsze i mają zdrowszy wygląd. Ze względu na rozpuszczalność dekspantenolu w wodzie, na powierzchni włosów tworzy się przenikalna, równomierna błona ochronna, nadająca im połysk i naturalny wygląd. Kosmetyki z tym składnikiem wpływają nie tylko na zewnętrzny wygląd włosów, lecz również na ich wnętrze [10].

Pantenol działa jedynie łagodząco

MIT

Dekspantenol odgrywa istotną rolę w utrzymaniu odpowiedniej kondycji skóry. Wykazuje dobre właściwości gojące i nawilżające [2]. Należy on do działających silnie stymulatorów odnowy i wzrostu komórek, zarówno naskórka jak i również skóry właściwej [23]. Wykazuje działanie łagodzące świąd oraz zaczerwienienie [2]. Pantenol wykazuje również bardzo dobre działanie nawilżające, które w połączeniu z jego zdolnościami penetracyjnymi sprawia, iż można go porównać do naturalnego czynnika nawilżającego – NMF [9]. Suchość skóry prowadzi do jej łuszczenia, staje się ona szorstka i niezdolna do zatrzymania wody, co prowadzi do procesu starzenia. Warstwa rogowa skóry reguluje przenikanie wody ze skóry i w skórę. Dlatego dla jej utrzymania i gromadzenia niezbędne jest stosowanie substancji nawilżających, które przenikając poprzez warstwę rogową oraz skórę właściwą, mogą wprowadzić i związać wodę [6]. Takim składnikiem jest pantenol, będący humektantem, czyli substancją hydrofilową, zapewniającą wygładzenie oraz poprawę kondycji skóry [12].

Pantenol nie tylko zatrzymuje w warstwach naskórka wodę, lecz także może ją pobierać z najbliższego otoczenia. Dodatkowo wykazano, iż kremy z dodatkiem tego składnika hamują transepidermalną utratę wody z naskórka i jednocześnie prowadzą do podwyższenia bariery ochronnej skóry [2]. Pantenol wykazuje zdolność przyciągania oraz zatrzymywania wody, więc dobrze nawilża i zmniejsza suchość skóry. Jednocześnie, w przeciwieństwie do tłuszczów, nie daje uczucia nadmiernego natłuszczania [3]. Stosowanie preparatów z tym składnikiem nadaje skórze gładkość oraz miękkość i ma działanie łagodzące podrażnienia [6, 23]. Dekspantenol wzmaga regenerację skóry przesuszonej i zniszczonej [2]. Bardzo dobrze przenika on do głębszych warstw skóry, gdzie działa również łagodząco i przeciwzapalnie [12]. D-pantenol wykazuje także działanie ochronne i zapobiega podrażnieniom, które mogą pozostawiać w skórze trwałe uszkodzenia oraz mikroblizny [9].

Dekspantenol zwiększa elastyczność paznokci

FAKT

Dekspantenol, dzięki swojej zdolności wnikania w płytkę paznokciową, wykazuje korzystny wpływ na nią [2, 9]. Paznokcie składają się ze stwardniałej keratyny, a zawartość wody decyduje o ich elastyczności [10]. Pantenol bardzo dobrze wiąże się z keratyną paznokci [9]. Zastosowanie dekspantenolu w preparatach do pielęgnacji paznokci, zwiększa zdolność wiązania przez nie wody, co korzystnie wpływa na ich trwałość, nawilżenie oraz elastyczność [9, 10]. Jednocześnie wprowadzenie tego składnika do preparatów kosmetycznych nie stwarza żadnych trudności [9].

Pantenol przyspiesza gojenie ran

FAKT

Kwas pantotenowy, jako składnik koenzymu A, jest niezbędny dla właściwego funkcjonowania tkanek nabłonkowych i stanowi naturalną część zdrowej skóry [6, 10]. Zapotrzebowanie na ten kwas silnie wzrasta przy uszkodzeniach skóry, ponieważ zużycie w skórze koenzymu jest wtedy wysokie. Nawet niskie stężenie dekspantenolu pozytywnie wpływa na tworzenie nabłonka [10]. Kwas pantotenowy uczestniczy w wielu reakcjach, które składają się na proces gojenia oraz regeneracji tkanek. Dekspantenol stymuluje proces gojenia się ran poprzez aktywację fibroblastów oraz przyspieszenie nabłonkowania rany. D-pantenol jest uważany za niezbędny do prawidłowego przebiegu procesu proliferacji i różnicowania keratynocytów, przez wpływ na syntezę kolagenu typu IV i czynnika wzrostu keratynocytów [12]. Zadaniem keratynocytów, fibroblastów oraz komórek śródbłonka jest wypełnienie ubytku tkanką odporną na rozerwanie, zapewnienie ukrwienia i pokrycie nabłonkiem [24]. Fibroblasty utrzymują strukturalną integralność tkanek łącznych. Szczególnie istotna jest ich synteza w procesie gojenia się ran, oparzeniach, a także fizjologicznym starzeniu się skóry [25].

Pantenol jest bardzo dobrze tolerowany

FAKT

Preparaty z pantenolem są bardzo dobrze tolerowane, nie dając praktycznie żadnych przypadków uczuleń i podrażnień [12]. Z tego względu znajduje on coraz większą popularność w preparatach przeznaczonych dla cer wrażliwych, suchych, delikatnych i skłonnych do alergii [2]. Dekspantenol jest składnikiem wielu kremów, lotionów, szamponów i środków pielęgnacyjnych dla dzieci [3]. Wykazano, iż maści z d-pantenolem mogą być stosowane do łagodzenia częstych, ze względu na brak rozbudowanej warstwy rogowej z płaszczem kwasowym, podrażnień skóry niemowląt. Przyspieszają one proces leczenia i usuwają zaczerwienienia skóry [6]. Zarówno kwas pantotenowy, jak i jego pochodne (również dekspantenol) wykazują bardzo małą toksyczność i w przypadku przedawkowana specjalne postępowanie nie jest konieczne [14].

Wykorzystywane jest tylko działanie terapeutyczne pantenolu

MIT

Poprzez zastosowanie dekspantenolu w różnych preparatach do pielęgnacji skóry, włosów czy paznokci, wpływać można na ich różnorodne działanie [10]. Dzięki swoim właściwościom, może służyć do modyfikowania środków kosmetycznych i leczniczych, np. poprzez poprawę smarowności kremów, stabilizowanie piany w środkach myjących czy ułatwianie nawilżania. D-pantenol potęguje działanie innych środków nawilżających i ułatwia rozmieszczenie wilgoci w warstwie rogowej [9].

Literatura:

1. Molski M. Chemia piękna
2. Dąbrowska D., Zawadzka P., Zavyalova O. Rola substancji łagodzących w preparatach przeznaczonych do pielęgnacji skóry w trakcie oraz po zakończeniu radioterapii
3. Kosmetyki chemia dla ciała. Praca zbiorowa pod redakcją Grzegorza Schroedera
4. Janecka M., Janecki H. P. Chemia leków i kosmetyków
5. Danysz A., Buczko W. Kompendium farmakologii i farmakoterapii
6. Mrukot M. D-pantenol w kosmetyce i preparatach leczniczych
7. Komaszewska E. Witaminy w kosmetykach
8. Muszyńska B., Malec M., Sułkowska-Ziaja K. Właściwości lecznicze i kosmetologiczne drożdży piekarniczych
9. Dylewska-Grzelakowska J. Kosmetyka stosowana
10. Wagner E., Zastosowanie D-pantenolu i fitantriolu w kosmetykach
11. Oznaczanie zawartości d-pantenolu w produktach kosmetycznych metodą spektrofotometrii w zakresie widzialnym (VIS) – opis do ćwiczenia. UMB
12. Krajewska J. Pielęgnacja skóry suchej i podrażnionej
13. https://www.vitamed.pl/produkty/Rinopanteina.6.html
14. nasic aerozol do nosa CHPL
15. Corneregel CHPL
16. Iwanejko M. Dobroczynny wpływ kombinacji hialuronianu sodu i dekspantenolu na nawilżenie i regenerację oczu
17. Mösges R., Shah-Hosseini K., Hucke H.P., Joistencorresponding M.J.Dexpanthenol: An Overview of its Contribution to Symptom Relief in Acute Rhinitis Treated with Decongestant Nasal Sprays
18. Fornal R. i wsp. Nieżyt nosa- najważniejsze fenotypy i endotypy oraz zasady leczenia
19. Wachnicka-Bąk A., Lipińska-Opałka A., Będzichowska A., Kalicki B., Jung A. Zapalenie błony śluzowej nosa i zatok przynosowych – jedno z najczęstszych zakażeń górnych dróg oddechowych
20. Rekomendacje postępowania w pozaszpitalnych zakażeniach układu oddechowego 2016
21. Arct J., Pytkowska K. Kosmetyki do pielęgnacji skory suchej
22. Rożnawska I, Arct J., Pytkowska K. Wpływ substancji hydrofilowych na wysuszające działanie syndetów
23. Marzec A. Chemia nowoczesnych kosmetyków
24. Noszczyk B. Wybrane zagadnienia w gojeniu ran
25. Drąg J., Gawędzka A., Jurzak M. Hodowla skóry- techniki molekularne w kosmetologii

_____________________________________________________
Zacytuj ten artykuł jako:

• Agnieszka Skrzetuszewska, Pogromcy Aptecznych Mitów: Pantenol, MGR.FARM, nr 2/2018 (18), str. L12-L14