Na zagadnienie fotowrażliwości (fotosensytyzacji) wywołanej ksenobiotykami, składają się dwa pojęcia: fototoksyczność oraz fotouczulenia. Reakcje fototoksyczne stanowią zdecydowaną większość przypadków fotosensytyzacji i wiążą się z uszkodzeniami komórek w obrębie naskórka i głębszych jego warstw. Zmiany skórne, przypominające wyglądem poparzenie słoneczne, pojawiają się już po pierwszym użyciu leku, w przeciągu kilku minut bądź godzin od ekspozycji na słońce, zaś zmieniony patologicznie obszar ogranicza się jedynie do powierzchni wystawionej na działanie promieni. U podłoża mechanizmu powstawania reakcji fototoksycznych leży budowa chemiczna cząsteczki ksenobiotyku, zwłaszcza obecność pierścieni aromatycznych i wiązań wielokrotnych. Pod wpływem promieniowania UV A dochodzi do wybijania elektronów ze struktur molekularnych i przejścia atomów ze stabilnych stanów singletowych w niestabilny, reaktywny stan tripletowy. Wzbudzone w ten sposób atomy wchodzą w reakcje, podczas których dochodzi do generowania wolnych rodników bądź reaktywnych form tlenu. O ich toksycznym wpływie na struktury żywego organizmu możecie przeczytać w artykule [url=https://mgr.farm/zawod-farmaceuty/stres-oksydacyjny]”Stres oksydacyjny”[/url]. Uszkodzenia spowodowane stresem oksydacyjnym w komórkach skóry są bezpośrednią przyczyną powstawania zmian skórnych.
W przypadku reakcji fotoalergicznych dochodzi do aktywacji układu immunologicznego i uwalniania komórkowych mediatorów zapalnych. Odczyny te przebiegają zgodnie z mechanizmem IV typu nadwrażliwości (komórkowego). Cząsteczka leku, której struktura zostaje zmodyfikowana przez promieniowanie słoneczne, staje się antygenem, który wyzwala odpowiedź immunologiczną. Zostaje on następnie przyłączony do komórek prezentujących antygen i na drodze odpowiedzi komórkowej prowadzi do uwalniania mediatorów zapalnych w obrębie naskórka. Odczyn taki pojawia się zazwyczaj po upływie 24-72 godzin od ekspozycji na słońce, a jego wystąpienie poprzedzone jest tzw. okresem indukcji, trwającym 1 do 2 tygodni. Reakcja fotoalergiczna, w przeciwieństwie do reakcji fototoksycznej wymaga więcej niż jednorazowej ekspozycji na uczulający ksenobiotyk.
Grupą leków, szczególnie często wywołującą odczyny fototoksyczne i fotoalergiczne, są niesteroidowe leki przeciwzapalne: ketoprofen, naproksen czy ibuprofen, zwłaszcza aplikowane miejscowo. Reakcje fototoksyczne mogą być również wywołane przez antybiotyki: tetracykliny (tetracyklinę, doksycyklinę) oraz chemioterapeutyki: fluorochinolony (cyprofloksacynę, lewofloksacynę) i sulfonamidy. Rzadziej fototoksyczność mogą powodować diuretyki (furosemid, hydrochlorotiazyd) oraz retionoidy (izotretynoina, acytretyna).
W przypadku naproksenu, retionoidów oraz diuretyków może również dojść do wystąpienia objawów tzw. pseudoporfirii (na skórze, wystawionej na działanie promieni UV, pojawiają się bąble, dochodzi do zaczerwienienia i powstawania plamek o ciemniejszym zabarwieniu).
Mieszane reakcje nadwrażliwości na światło mogą być przyczyną stosowania leków przeciwgrzybiczych (gryzeofulwiny, itrakonazolu i worykonazolu) oraz innych leków: diltiazemu i amiodaronu , fluorouracylu i paklitakselu, neuroleptyków – chloropromazyny, flufenazyny czy tiorydazyny oraz chlorprotyksenu i tiotiksenu. O wywoływanie reakcji fotoalergicznych podejrzewane są także doustne preparaty antykoncepcyjne i stosowany w leczeniu łuszczycy dziegieć. Działanie fotoalergiczne mogą wywołać także substancje, wchodzące w skład preparatów do opalania: kwas para-aminobenzoesowy, benzofenony, salicylany oraz pochodne kwasu cynamonowego, a także składniki leków roślinnych i perfum, o których pisałam w poprzednich artykułach.
