Hirudoterapia polega na wykorzystaniu pijawek w leczeniu schorzeń, których przyczyny mają różne podłoże. Ta metoda lecznicza jest znana od czasów starożytnych. Do XX wieku, myślano że stosowanie pijawek pomaga oczyścić organizm z “zepsutej” krwi. Niektóre wierzenia wskazywały także na oczyszczanie ludzkiego organizmu ze złych duchów. Dopiero, w latach 50. XX wieku wyizolowano ze śliny pijawek hirudynę, co zapoczątkowało zupełnie inne spojrzenie na hirudoterapię. Prowadzenie kolejnych badań umożliwiło pozyskanie ze śliny pijawek ok. 100 substancji, dzięki których właściwościom wskazania terapeutyczne do hirudoterapii stale się zwiększają.
Na czym polega hirudoterapia?
Hirudoterapia polega na przykładaniu w dane miejsce na ciele chorego pijawek. Najczęściej używane są te z gatunku Hirudo medicinalis, z których wyróżnia się pijawkę medyczną leczniczą (H. medicinalis officinalis), pijawkę medyczną apteczną (H. medicinalis officinalis) oraz pijawkę medyczną orientalną (H. medicinalis orientalis). Pijawka po przyłożeniu do ciała pacjenta przywiera do jego skóry za pomocą otworu gębowego zaopatrzonego w przyssawki oraz szczęki. Po nakłuciu skóry, pijawka pobiera krew z naczyń krwionośnych pacjenta o objętości nawet 10-krotnie większej od masy jej ciała. Jednocześnie do organizmu osoby poddającej się zabiegowi, wraz z śliną pijawki uwalniane są liczne substancje lecznicze.
Substancje lecznicze uwalniane do organizmu pacjenta wraz ze śliną pijawki
Jak już zostało wspomniane na początku, wraz ze śliną pijawki do organizmu pacjenta poddającego się hirudoterapii dostaje się ok. 100 substancji leczniczych. Do najważniejszych z nich bez wątpienia należą:
- substancje hamujące proces krzepnięcia krwi: hirudyna, antystazyna;
- destabilaza: substancja hamująca agregację płytek krwi, a także wykazująca działanie przeciwbakteryjne oraz pobudzające wzrost komórek nerwowych;
- egliny, bdeliny: substancje o działaniu przeciwzapalnym. Eglina C ponadto wykazuje działanie antyoksydacyjne, a bdeliny również mają zdolności regeneracyjne;
- hialuronidaza, chloramfenikol: działają przeciwbakteryjnie;
- antyelastaza: mająca właściwości rozkładające elastynę i tym samym opóźniające starzenie się skóry;
- esteraza cholesterolowa: rozkłada lipoproteiny o niskiej gęstości, przez co korzystnie wpływa na lipidogram;
- endorfiny;
Wskazania lecznicze do hirudoterapii
Dzięki temu, że w ślinie pijawek znajdują się substancje przeciwzakrzepowe, jest ona z powodzeniem stosowana w leczeniu chorób zakrzepowo- zatorowych. Prym wśród nich wiedzie hirudyna, którą uważa się za substancję niezwykle efektywną w zapobieganiu zawałowi serca i udarowi mózgu. Niemniej istotne w kwestii terapii tych chorób są również substancje hamujące agregację płytek krwi. Należy do nich destabilaza, która nie tylko hamuje agregację płytek krwi indukowaną przez czynnik aktywujący płytki, ale także wykazuje właściwości trombolityczne. Ponadto, w ślinie pijawek znajduje się taka substancja jak hementeryna mająca właściwości fibrynolityczne, przez co rozpuszcza wszelkie zakrzepy i w ten sposób udrażnia przepływ krwi przez naczynia krwionośne.
Esteraza cholesterolowa będąca w składzie śliny pijawek poprzez rozkładanie lipoprotein o niskiej gęstości (LDL) wykazuje pozytywny wpływ na stężenie lipidów u osób poddających się hirudoterapii. Ponadto, w ślinie pijawek obecna jest także triglicerydaza odpowiedzialna za rozkład trójglicerydów. Dzięki działaniu tych substancji spada stężenie LDL, wzrasta HDL oraz normalizuje się stężenie cholesterolu całkowitego oraz trójglicerydów.
Działanie przeciwzapalne, jakie wykazują egliny oraz bdeliny jest wykorzystywane w leczeniu schorzeń przebiegających wraz z rozwojem stanów zapalnych. Ponadto, swój udział w łagodzeniu bólu tych schorzeń mają również endorfiny. Dzięki temu, hirudoterapia znajduje zastosowanie wspomagające w leczeniu, m.in. choroby zwyrodnieniowej stawów, reumatoidalnego zapalenia stawów, rwie kulszowej, a także zapaleniach płuc, czy nawet stanów astmatycznych.
Wraz ze śliną pijawek do organizmu pacjenta dostaje się również chloramfenikol, będący wytwarzany przez grzyby, z którymi pijawki pozostają w symbiozie. Antybiotyk ten może być stosowany w tężcu, czy zapaleniu opon mózgowo- rdzeniowych. Również, kolejny ze składników śliny pijawek- hialuronidaza wykazuje działanie przeciwbakteryjne, a to ze względu na zdolność do rozkładania składników cukrowych wchodzących w skład ścian komórkowych wielu drobnoustrojów.
Hirudoterapia coraz częściej jest stosowania w kosmetologii oraz dermatologii. Dzięki antyelastazie zawartej w ślinie pijawek spowolniony zostaje rozkład tkanki sprężystej, a co za tym idzie również, tzw. proces starzenia się skóry. Wykorzystanie właściwości leczniczych pijawek daje również korzystne rezultaty w leczeniu takich chorób dermatologicznych jak łuszczyca, łysienie plackowate, atopowe zapalenie skóry, czy trądzik pospolity.
Co więcej, egliny, bdeliny oraz destabilaza wykazują działanie stymulujące wzrost komórek nerwowych. Stąd, hirudoterapia znajduje zastosowanie jako terapia wspomagająca leczenie chorób neurodegeneracyjnych, m.in. takich jak choroby Alzheimera i Parkinsona.
Czy hirudoterapia jest bezpieczna?
Hirudoterapia prowadzona przez certyfikowane ośrodki, które pozyskują pijawki z hodowli jest bezpieczną metodą leczniczą. Daje to pewność, że pijawki nie są nosicielami żadnych drobnoustrojów, które w trakcie zabiegu mogłyby zostać przekazane pacjentowi. Do najczęstszych działań niepożądanych hirudoterapii należą krwawienia. Mogą one występować w obrębie rany, powstałej w wyniku nakłucia skóry, albo może dochodzić do krwotoków wewnętrznych (np. z układu pokarmowego).
Należy wspomnieć, że istnieje kilka przeciwwskazań, które eliminują pacjenta z możliwości skorzystania z hirudoterapii. Są to choroby związane z niedoborami czynników krzepnięcia (np. hemofilia) oraz występujące u pacjenta regularnie niskie ciśnienie tętnicze krwi (poniżej 80/60 mm Hg). Również osoby z anemią nie powinny poddawać się tej terapii. Niewskazana jest ona także u kobiet w ciąży, pacjentów cierpiących z powodu zapalenia błony śluzowej układu pokarmowego oraz u tych, którzy przyjmują leki przeciwzakrzepowe i niesteroidowe leki przeciwzapalne.
Hirudoterapia w Polsce nie jest zbyt popularną metodą leczniczą, jednak w Europie Zachodniej i Stanach Zjednoczonych wybiera się ją już znacznie częściej jako element terapeutyczny w wielu schorzeniach. Ze względu na plejotropowe zastosowanie w medycynie, z powodzeniem może być ona stosowania w leczeniu i profilaktyce wielu chorób, w tym w szczególności chorób zakrzepowych, a także dermatologicznych. Dalsze badania powinny także pozwolić na jej wykorzystanie w terapii chorób neurodegeneracyjnych.
