Czym jest HAART
Na samym początku warto przypomnieć sobie, że istnieją pięć rodzajów leków antyretrowirusowych: Inhibitory proteazy, nukleozydowe inhibitory odwrotnej transkryptazy i nienukleozydowe inhibitory odwrotnej transkryptazy, inhibitory integrazy oraz inhibitory wejścia. Trzy pierwsze grupy leków działają po wniknięciu wirusa HIV do komórki. Inhibitor integrazy uniemożliwia udział w połączeniu materiału genetycznego wirusa z ludzkimi chromosomami, natomiast inhibitory wejścia uniemożliwiają wniknięcie wirusa HIV do limfocytów CD4-pozytywnych.
HAART (ang. highly active antiretroviral therapy) to terapia antyretrowirusowa stosowana w przypadku zakażenia HIV, w której podstawową zasadą jest stosowanie mieszanki co najmniej trzech leków przeciwretrowirusowych w kombinacji w schemacie podstawowym: dwa nukleozydowe inhibitory odwrotnej transkryptazy plus jeden nienukleozydowy inhibitor odwrotnej transkryptazy lub schemacie zmodyfikowanym: dwa nukleozydowe inhibitory odwrotnej transkryptazy plus jeden inhibitor proteazy.
Wirusa HIV cechuje zdolność do szybkiego wytwarzania mutacji, prowadzących do oporności na stosowane leki antyretrowirusowe, dlatego monoterapia tak szybko staje się nieskuteczna. W przypadku HAART, stosując równocześnie trzy leki antyretrowirusowe zmniejsza się szansę, że w wyniku mutacji powstanie rodzina wirusów równocześnie oporna na trzy jednocześnie stosowane leki.
Dostępne obecnie leki antyretrowirusowe poprawiają komfort życia osób zakażonych HIV. Jednakże leczenie antyretrowirusowe musi być kontynuowane przez całe życie. Leki mają też działania uboczne – niektóre z późnych działań ubocznych powodują zmianę wyglądu zewnętrznego, niektóre z nich mogą być także niebezpieczne dla zdrowia. Dlatego też szuka się takich rozwiązań, aby utrzymać skuteczność leczenia przy jednoczesnej minimalizacji działań niepożądanych. Prostą metodą wydaje się więc ograniczenie liczby stosowanych leków.
Najpierw FDA, potem EMA
W kwietniu Amerykańska Agencja Żywności i Leków wydała pozwolenie na dopuszczenie do obrotu leku Dovato – dwuskładnikowego preparatu zawierającego 50mg doltegrawiru i 300mg lamiwudyny jako nową alternatywę w leczeniu zakażenia HIV. W dniu 26 kwietnia 2019 r. Komitet ds. Produktów Leczniczych Stosowanych u Ludzi (CHMP) przyjął pozytywną opinię, zalecając przyznanie pozwolenia na dopuszczenie wspomnianego produktu leczniczego. Na początku lipca Komisja Europejska wydała stosowne pozwolenie w oparciu o rekomendację CHMP.
Dovato to kombinacja ustalonej dawki dolutegrawiru i lamiwudyny. Dolutegrawir hamuje integrazę HIV, wiążąc się z miejscem aktywnym integrazy, lamiwudyna jest z kolei substratem i kompetycyjnym inhibitorem odwrotnej transkryptazy HIV. Korzyści ze stosowania Dovato to zdolność do hamowania replikacji wirusa w podobnym stopniu do standardowej terapii potrójnej z zastosowaniem schematu pojedynczej pigułki.
Decyzja o wydaniu pozwolenia na dopuszczenie do obrotu leku Dovato jest poparta danymi z przełomowych światowych badań GEMINI 1 i 2, w których uczestniczyło ponad 1400 dorosłych zakażonych HIV-1. W badaniach tych zaobserwowano co najmniej równoważną skuteczność schematu leczenia obejmującego dolutegrawir w skojarzeniu z lamiwudynąbw porównaniu z trójlekowym schematem opartym na dolutegrawirze oraz dwóch nienukleozydowych inhibitorach odwrotnej transkryptazy: fumaranie dizoproksylu tenofowiru/emtrycytabinie. Dopuszczenie produktu Dovato do obrotu na terenie Unii Europejskiej to wydarzenie o ogromnym znaczeniu dla osób żyjących z HIV. Decyzja ta umożliwia pacjentom stosowanie dwulekowego schematu terapeutycznego w postaci jednej tabletki, której głównym składnikiem jest dolutegrawir.
Nowy lek ze starych części
Racemat o nazwie BCH-189 (forma minus znana jest jako lamiwudyna) został wynaleziony przez Bernarda Belleau podczas pracy w McGill University i Paula Nguyen-Ba w laboratoriach IAF BioChem International w Montrealu w 1988 r., a enancjomer (-) znany jako lamiwudyna został wyizolowany w 1989 r. Próbki zostały po raz pierwszy przesłane do badaczyz Uniwersytetu Yale w celu zbadania ich toksyczności. W połączeniu z azydowudyną dowiedziono, że emancjomer (-) BCH-189 zmniejsza skutki uboczne i zwiększa skuteczność leku w mechanizmie hamowania odwrotnej transkryptazy. Kombinacja lamiwudyny i zydowudyny zwiększyła skuteczność hamowania enzymu, który odtwarza materiał genetyczny wirusa. W rezultacie lamiwudynę zidentyfikowano jako mniej toksyczny środek niż inne leki retrowirusowe. Lamiwudyna została zatwierdzona przez FDA 17 listopada 1995 r. w terapii łączonej z zydowudyną (AZT) i ponownie w 2002 r. jako lek podawany raz na dobę.
Dolutegrawir jest z kolei dużo młodszym wynalazkiem grupy ViiV Heatlhcare. Wobec braku homologii w organizmie ludzkim cechuje się świetną skutecznością i tolerancją przy minimalnej toksyczności. W lutym 2013 r. FDA ogłosiła, że przyspieszy proces zatwierdzania dolutegrawiru, a 13 sierpnia 2013 r. dolutegrawir został zatwierdzony przez Amerykańską Agencję Żywności i Leków. W dniu 16 stycznia 2014 r. został z kolei zatwierdzony przez Komisję Europejską do użytku w całej Unii Europejskiej.
Nowy trend
Choć Dovato jest pierwszym samodzielnym produktem ViiV Healthcare, nadmienić trzeba, że od końca 2017 r. na rynku istnieje już dwuskładnikowa, jednotabletkowa terapia anty-HIV. Produkt Juluca to pierwszy uproszczony dwulekowy schemat leczenia infekcji HIV, oddziaływujący na dwa etapy replikacji wirusa, dostępny w jednej tabletce przyjmowanej raz na dobę. Ta terapia stanowi skojarzenie najczęściej przepisywanego inhibitora integrazy (INI) na świecie – dolutegrawiru (patent koncernu ViiV Healthcare), oraz rylpiwiryny (patent: Janssen Sciences Ireland UC, grupa Johnson & Johnson) – nienukleozydowego inhibitora odwrotnej transkryptazy (NNRTI).
