Takie są fakty
Kaszel to złożony odruch obronny będący wynikiem pobudzenia tzw. punktów kaszlowych, znajdujących się w oskrzelach, tchawicy, krtani, a także przewodzie słuchowym zewnętrznym, przełyku, żołądku, przeponie, osierdziu. Ma na celu usunięcie zalegającej wydzieliny lub ciała obcego z dróg oddechowych. Kaszel może być objawem wielu chorób, głównie układu oddechowego [1,2,3].
Można wyróżnić 2 rodzaje kaszlu:
• kaszel mokry (produktywny, wilgotny) związany ze zwiększoną produkcją lub niedostatecznym usuwaniem śluzu,
• kaszel suchy (nieproduktywny) bez odkrztuszania [1,3].
Podczas infekcji przebiegającej z kaszlem mokrym dochodzi do nadmiernej produkcji wydzieliny dróg oddechowych, co może prowadzić do zaburzenia drożności oskrzeli oraz sprzyjać rozwojowi bakterii. Gęsty śluz powoduje unieruchomienie aparatu rzęskowego, a zalegając drażni zakończenia nerwów odruchu kaszlowego. Warto jednak zauważyć, że w warunkach fizjologicznych śluz też występuje w drogach oddechowych i zabezpiecza błonę śluzową przed wysychaniem oraz wnikaniem bakterii, wirusów i innych zanieczyszczeń znajdujących się w powietrzu. Ruch rzęsek nabłonka oddechowego powoduje przesuwanie śluzu w kierunku gardła (oczyszczanie śluzowo-rzęskowe), a następnie wydzielina śluzowa zostaje odkrztuszona lub połknięta [1,2,4].
Kaszel produktywny umożliwia usunięcie nagromadzonej, zanieczyszczonej wydzieliny oskrzelowej, której zaleganie może prowadzić do rożnego rodzaju powikłań m.in. zapalenia płuc. Jednak gdy śluz jest zbyt gesty i lepki, skuteczność kaszlu może być zbyt mała i nawet wielokrotnie powtarzane odruchy kaszlowe nie będą w stanie usunąć wydzieliny. W takiej sytuacji niezbędne jest zastosowanie leków wykrztuśnych, które ze względu na mechanizm działania można podzielić na 2 grupy:
• mukolityczne,
• sekretolityczne.
Klasyfikacja ta ma charakter bardziej umowny, gdyż część leków wykrztuśnych wykazuje cechy charakterystyczne dla obu grup [1,2,3,5].
Mukolityki (acetylocysteina, karbocysteina, erdocysteina, bromheksyna, ambroksol) powodują rozrzedzenie wydzieliny górnych dróg oddechowych, ale nie przez zwiększenie ilości wydzieliny, lecz przez zmianę jej składu, co prowadzi do zmniejszenia lepkości śluzu i ułatwia czynność nabłonka oddechowego. Niektóre z tych leków stosowane podczas antybiotykoterapii w przypadkach zapaleń bakteryjnych powodują zwiększenie stężenia antybiotyku w śluzie, a także wykazują działanie antyoksydacyjne.
Leki sekretolityczne powodują zwiększenie wydzielania śluzu w oskrzelach i jego upłynnienie. Zaliczamy do nich :
• leki wydalane przez gruczoły oskrzelowe, które drażniąc błonę śluzową zwiększają wydzielanie i upłynnienie wydzieliny śluzowej (solne leki wykrztuśne – jodek potasu, wodorowęglan sodowy, chlorek amonowy),
• leki wydzielane przez płuca i drażniące błonę śluzowa oskrzeli od strony ich światła (olejki eteryczne-sosnowy, terpentynowy oraz sulfogwajakol),
• leki drażniące błonę śluzową żołądka i nasilające wytwarzanie wodnistego śluzu na drodze odruchowej (poprzez ośrodek n.X i wymiotny) – saponiny, kwas benzoesowy [2,5,6]..
Mit – preparaty wykrztuśne można stosować tylko do godziny 17.00
Z informacji podawanych przez producentów w ulotkach i charakterystykach produktów leczniczych nie wynika, że optymalne działanie zapewnia stosowanie leków wykrztuśnych do godziny 17.00. Zazwyczaj pojawiają się tam informacje, żeby nie zażywać preparatów bezpośrednio przed snem. Tutaj oczywiście powstaje dylemat jak rozumieć to stwierdzenie, czy może to być 5 minut czy kilka godzin przed położeniem się do łóżka? Zaledwie kilka preparatów ma określone konkretne zalecenie dotyczące czasu przyjęcia, lecz nie jest to konkretna godzina, czyli słynna 17.00, a ostrzeżenie, żeby nie stosować później niż 4 godziny przed udaniem się na spoczynek ze względu na utrudnione odkrztuszanie rozrzedzonej wydzieliny [7]. Porównując właściwości farmakokinetyczne dostępnych na rynku substancji leczniczych o działaniu wykrztuśnym można zauważyć, że czas po którym leki osiągają maksymalne stężenie w osoczu jest zbliżony (zazwyczaj 1 do 3 h) i w związku z tym można podobne zalecenie zastosować do innych preparatów.
Istnieją tez syropy wykrztuśne, które można zastosować nawet przed snem. Syropy zawierające wyciąg z liści z bluszczu, oprócz działania sekretolitycznego, łagodzą odruch kaszlu i ułatwiają oddychanie. Podstawowe działanie związane jest z obecnością α-hedryny, która zwiększa aktywność receptorów β2-adrenergicznych, czego efektem jest stymulacja wydzielania surfaktantu, w wyniku czego zmniejsza się lepkość śluzu i następuje stopniowe uruchomienie transportu rzęskowego oraz działaniem zmniejszającym napięcie mięśni gładkich oskrzeli, co zmniejsza ich gotowość do kolejnego skurczu [4,8].
Podsumowując stosowanie preparatów wykrztuśnych przed magiczną godziną 17.00 jest wskazane dla wszystkich, którzy idą spać po wieczornych wiadomościach, ale „nocne marki” powinny godzinę przyjęcia ostatniej dawki dostosować do godziny snu. W przypadku małych dzieci godziny podawania tego typu preparatów powinny uwzględniać też dzienne drzemki. Należy pamiętać, że do właściwego działania leków wykrztuśnych ważne jest prawidłowe nawodnienie chorego oraz nawilżenie powietrza. Odkrztuszenie wydzieliny ułatwi też gimnastyka oddechowa.
Literatura:
1. Matysiak K., Banasiak B., Bielecka T. Kaszel suchy, kaszel mokry – współczesne podejście do leczenia u dzieci
2. Kostowski W., Herman Z. Farmakologia. Podstawy farmakoterapii
3. Gryglewski A Kaszel- klasyfikacja i leczenie
4. Frankiewicz T.,Radzikowski A. Nowy mechanizm działania znanego leku – suchy wyciąg z bluszczu Hedera helix – racjonalna terapia stanów zapalnych dróg oddechowych
5. Danysz A., Buczko W. Kompendium farmakologii i farmakoterapii
6. Mrówka-Kata K., Kata D., Namysłowski G., Banert K., Namysłowski P. Miejsce leków mukolitycznych w leczeniu schorzeń górnych dróg oddechowych
7. CHPL Delegmin, Acc optima, Acc classic, Flegamina, Mukosolvan, Erdomed, Pectodrill
8. Propan ulotka informacyjna
