Dokumentem nakazującym wycofanie ze sprzedaży kosmetyków zawierających lilial oraz pirytionian cynku jest rozporządzenie Komisji Europejskiej, 2021/1902, zmieniające Rozporządzenie (WE) nr 1223/2009 („Rozporządzenie Kosmetyczne”) z dnia 29 października 2021 r. Zgodnie z nowymi regulacjami produkty zawierające omawiane substancje mogły być w sprzedaży tylko do 28 lutego 2022 roku.
Choć od wydania rozporządzenia przez Komisję Europejską do wprowadzenia zakazu minęło kilka miesięcy, wiele aptek nie było przygotowanych na konieczność wycofania szeregu preparatów. Informacja o zbliżającym się wejściu w życie decyzji KE odbiła się szerokim echem wśród farmaceutów dopiero w okolicy połowy lutego 2022 roku. Ponadto jeszcze w pierwszych dniach marca dało się zauważyć pewien chaos związany z niedostateczną informacją ze strony producentów, które serie preparatów należy wycofać ze sprzedaży – część z nich miało już zmieniony skład.
Lilial
Lilial, czyli aldehyd 2-(4-tert-butylobenzylo)propionowy, to syntetyczny aldehyd aromatyczny o zapachu określanym jako łagodnie kwiatowy, przypominający cyklamen i konwalię. Był on często stosowany jako dodatek zapachowy do kosmetyków o działaniu myjącym i pielęgnującym.
Zakaz stosowania lilialu w produktach kosmetycznych ma swoje źródło w ocenie Komitetu ds. Oceny Ryzyka działającego przy Europejskiej Agencji Chemikaliów. W styczniu 2019 roku organ ten uznał lilial za substancję kategorii Repr. 1B. Oznacza to, że na podstawie badań przeprowadzonych na zwierzętach wykazano, że składnik ten może mieć działanie reprotoksyczne, czyli szkodliwe na rozrodczość. Jednocześnie nie są dostępne dane pochodzące z badań na ludziach.
Badania na zwierzętach wykazywały toksyczność lilialu na męski układ rozrodczy – dotyczyło to szczególnie szczurów. Zauważono ponadto umiarkowane działanie drażniące skórę, jednak dane z testów płatkowych u ludzi pokazują, że ryzyko uczulenia u konsumentów przy obecnych poziomach stosowania jest niskie. Testy in vitro wskazują na potencjalne działanie estrogenne substancji, jednak brakuje badań dotyczących innych możliwych mechanizmów działania reprotoksycznego.
Pirytionian cynku
Pirytionian cynku to substancja o właściwościach przeciwgrzybicznych, która była często wykorzystywana w szamponach przeciwłupieżowych. Mechanizm działania pirytionianu cynku polega na zaburzeniu metabolizmu błony komórkowej grzyba.
W 2013 roku unijny Komitet Naukowy ds. Bezpieczeństwa Konsumentów uznał, że pirytionian cynku może być stosowany w stężeniu nie przekraczającym 2% jako środek przeciwłupieżowy w produktach do spłukiwania. Opinia ta została zaktualizowana w marcu 2020 roku – wówczas uznano, że maksymalne stężenie tej substancji powinno wynosić 1%. Pirytionian cynku został sklasyfikowany przez Komitet ds. Oceny Ryzyka jako substancja kategorii CMR 1B. Ze względu na istnienie alternatywnych substancji (jak pirokton olaminy) o podobnym działaniu został skreślony z listy substancji dopuszczonych do użycia.
W ekspertyzie Komitetu Naukowego ds. Bezpieczeństwa Konsumentów stwierdzono, że pirytionian cynku powodował co najmniej łagodne podrażnienie skóry u ochotników, a w badaniach na zwierzętach – silne podrażnienie oczu. Związek ten nie działał uczulająco na skórę podczas badań na świnkach morskich i wykazał niski potencjał wywoływania nadwrażliwości kontaktowej u ludzi, gdy był testowany samodzielnie lub w preparatach kosmetycznych. Pirytionian cynku nie jest genotoksyczny ani mutagenny in vivo i in vitro. Nie ma także dowodów na potencjał rakotwórczy w przewlekłych badaniach dotyczących jamy ustnej i skóry.
Źródła
- Polski Związek Przemysłu Kosmetycznego. Lilial – co wiemy, gdzie jesteśmy? https://www.kosmetyczni.pl/pl/lilial-co-wiemy-gdzie-jestesmy-.htm
- Scientific Committee on Consumer Safety. OPINION ON the safety of Butylphenyl methylpropional (p-BMHCA) in cosmetic products, 2019
- Pinto M. EU prohibition of zinc pyrithione in cosmetics products. Critical Catalyst. https://criticalcatalyst.com/eu-prohibition-of-zinc-pyrithione-in-cosmetic-products/
- Scientific Committee on Consumer Safety SCCS. OPINION ON Zinc Pyrithione (ZPT) (CAS No 13463-41-7) – Submission III, 2020
