Osteoporoza – plaga populacji geriatrycznej
20 października obchodzony jest Światowy Dzień Osteoporozy, rozpoczynający całoroczną kampanię poświęconą zwiększaniu globalnej świadomości, profilaktyki, diagnostyki i leczenia osteoporozy oraz chorób metabolicznych kości. Światowy Dzień Osteoporozy zorganizowany został po raz pierwszy w 1996 r. przez Brytyjskie Narodowe Towarzystwo Osteoporozy wspierane przez Komisję Europejską. Od 1997 roku dzień ten organizowany jest przez International Osteoporosis Foundation.
Osteoporoza uznana została przez Światową Organizację Zdrowia za jedną z głównych chorób cywilizacyjnych. Narażona jest na nią co czwarta kobieta powyżej 60. roku życia i co druga, która ukończyła 70 lat. W Polsce ponad 25 % populacji po 50. roku życia jest zagrożone złamaniami osteoporotycznymi, a złamania nasady bliższej kości udowej stanowią 9 % przyczyn hospitalizacji na oddziałach ortopedycznych. Konsekwencje złamań osteoporotycznych są groźne i niedoceniane. Stanowią przyczynę niesprawności, kalectwa, a nawet śmierci. Do najcięższych należy złamanie bliższego końca kości udowej. Po takim złamaniu, w ciągu roku, umiera co piąta kobieta i co czwarty mężczyzna. Prawie połowa pacjentów, którzy przeżywają, najczęściej doświadcza trwałego kalectwa, lub jakiejś formy niepełnosprawności. Koszt złamań osteoporotycznych stanowi ogromne obciążenie dla budżetu państwa. WHO szacuje, że w samej Europie, koszty ponoszone co roku z powodu skutków złamań osteoporotycznych to ponad 25 mld euro, a mając na uwadze postępujące starzenie się społeczeństwa, wszystko wskazuje na to, że koszty te będą coraz wyższe.
Poznać wroga
Według obowiązujących densytometrycznych kryteriów Światowej Organizacji Zdrowia osteoporozę definiuje się jako niską gęstość mineralną kości (ang. BMD, bone mineral density) wyrażoną parametrem T-score ≤ −2,5 odchylenie standardowe w badaniu lub szyjki kości udowej. Wskaźnik punktowy T (ang. T-score) informuje o tym, o ile odchyleń standardowych gęstość kostna badanej osoby różni się od tzw. szczytowej masy kostnej, którą dana osoba mogła osiągnąć w młodości. Wskaźnik ten nie bierze pod uwagę wieku, określa on zatem ryzyko złamania. Choroba może przebiegać pierwotnie, gdy jest związana z wiekiem lub wtórnie, np. podczas stosowania glikokortykosteroidów. Do najważniejszych elementów sprawczych należą:
- Czynniki demograficzne – występowanie choroby w rodzinie, zaawansowany wiek, płeć żeńska, rasa biała i żółta, BMI <18 kg/m2
- stan prokreacyjny – niedobór hormonów płciowych o różnej etiologii, okresy niedoboru estrogenów, nierodzenie, stan pomenopauzalny
- czynniki związane z odżywianiem i stylem życia – mała podaż wapnia, niedobór witaminy D, niedobory białkowe, palenie tytoniu, alkoholizm, nadmierne spożywanie kawy, siedzący tryb życia
- schorzenia, np. nadczynność przytarczyc, nadczynność kory nadnerczy, nadczynność tarczycy, cukrzyca typu 1, endometrioza, choroba Addisona, celiakia, choroby zapalne jelit, przewlekła choroba nerek czy reumatoidalne zapalenie stawów
- stosowane leki leki – wcześniej wspomniane GKS, ale też hormony tarczycy w dużych dawkach, leki przeciwpadaczkowe (np. karbamazepina), heparyna, antagoniści witaminy K, cyklosporyna, leki immunosupresyjne, cholestyramina, inhibitory aromatazy, inhibitory pompy protonowej, leki przeciwretrowirusowe
Broń w walce z osteoporozą
Bardzo ważnym działaniem profilaktycznym jest eliminowanie najważniejszych czynników ryzyka – także tych, które można zmienić (np. styl życia). Odpowiednia zawartość wapnia i witaminy D w diecie oraz regularna aktywność fizyczna to warunki wstępne do zapewnienia optymalnego stanu zdrowia tkance kostnej.
Gdy jednak choroba już występuje, należy rozważyć odpowiednie leczenie – tu z pomocą przychodzi farmakologia, dlatego farmaceuta powinien wykazywać się wiedzą w zakresie leczenia osteoporozy. Na pierwszy ogień idą preparaty wapnia – w postaci węglanu wapnia lub innych związków, takich jak glukonian, glukonolaktobionian i laktoglukonian wapnia; przyjmuje się je doustnie razem z posiłkami, w łącznej dawce dobowej 1,0–1,4 g wapnia elementarnego, zależnej od podaży wapnia w diecie.
Witamina D3 u osób dorosłych bez niedoboru stosuje się w dawce 800–2000 IU/dzień, u osób z upośledzoną hydroksylacją cholekalcyferolu stosuje się alfakalcydol lub postać aktywną– kalcytriol. U osób otyłych, z osteoporozą, bez ekspozycji na promieniowanie słoneczne lub z zespołem upośledzonego wchłaniania może być konieczne zwiększenie dawki cholekalcyferolu nawet do 4000 IU/dzień, a w ciężkim niedoborze krótkoterminowe podawanie 7000–10 000 IU/dzień lub 20 000 IU 2 ×/tydzień przez 7 tygodni do dawki nasycającej 300 000 IU.
Bisfosfoniany podawane doustnie są lekami z wyboru w osteoporozie pierwotnej u kobiet po menopauzie, u mężczyzn i w osteoporozie związanej ze stosowaniem glikokortykosteroidów. Denosumab zalecany jest również w powyższych wskazaniach, lecz dodatkowym wskazaniem jest utrata masy kostnej w trakcie leczenia hormonalnego chorych na raka gruczołu krokowego, u których występuje zwiększone ryzyko złamań. Z kolei teryparatyd wskazany jest u chorych z ciężką osteoporozą ze złamaniami w razie niemożności przyjmowania lub nieskuteczności bisfosfonianów lub denosumabu.
