Magazyn mgr.farm

Podstawowe zasady suplementacji diety u kobiet ciężarnych

15 czerwca 2018 10:30

Odpowiednia podaż bioaktywnych składników diety, zwłaszcza kwasu foliowego, witaminy D, jodu, żelaza oraz niezbędnych kwasów tłuszczowych z rodziny omega-3 (w szczególności kwasu dokozaheksaenowego) u ciężarnych, jest konieczna w warunkowaniu dobrostanu matki i jej dziecka.

Rodzina dostała wreszcie lek w Czechach za nieco ponad 200 zł. W Polsce kosztowałby nawet 500 zł (fot. Shutterstock)
Zapotrzebowanie na bioaktywne składniki diety u kobiet w ciąży

Właściwe odżywianie ciężarnych należy do najważniejszych czynników środowiskowych, warunkujących prawidłowy przebieg ciąży, rozwój dziecka w okresie płodowym, jak również stan jego zdrowia w dzieciństwie i życiu dorosłym. Ponadto wpływa znacząco na organizm matki oraz jej kondycję po porodzie. W tym celu dieta ciężarnych powinna być prawidłowo zbilansowana i urozmaicona, by dostarczać odpowiednią ilość energii oraz wszystkich niezbędnych składników budulcowych i odżywczych [Leśniczak 2017, Wendołowicz et al. 2014]. Ciąża jest okresem, w którym występuje zwiększone zapotrzebowanie na większość witamin i składników mineralnych, co związane jest z rozwojem płodu, łożyska oraz tkanek matczynych. Ciężarne, ze względu na ich stan fizjologiczny, są grupą szczególnie wrażliwą na niedobory mikroelementów oraz bardzo podatną na szkodliwe konsekwencje tych niedoborów [Wendołowicz et al. 2014]. W niektórych przypadkach, nawet prawidłowo zbilansowana dieta nie pokryje wzmożonego zapotrzebowania organizmu matki na poszczególne składniki odżywcze, dlatego niezbędna jest dodatkowa suplementacja [Makowska-Donajska et al. 2017, Stoś et al. 2017]. Właściwe uzupełnienie jadłospisów określonymi witaminami i składnikami mineralnymi, może zapobiec patologii ciąży, wadom wrodzonym płodu oraz rozwojowi chorób przewlekłych w życiu dorosłym potomstwa [Makowska-Donajska et al. 2017]. Udowodniono, że niedożywienie w okresie płodowym skutkuje częstszym występowaniem nadciśnienia tętniczego, otyłości, choroby niedokrwiennej serca, zaburzeń tolerancji glukozy i profilu lipidowego [Wendołowicz et al. 2014].

Zgodnie z obecnym stanem wiedzy, ciężarnym zaleca się w określonych trymestrach ciąży dodatkową podaż kwasu foliowego, witaminy D, jodu, żelaza, kwasu dokozaheksaenowego (DHA) oraz w niektórych przypadkach innych składników odżywczych, w zależności od istniejących niedoborów lub ich zwiększonego ryzyka [Karowicz-Bilińska et al. 2014, Stoś et al. 2017]. Główne źródła pokarmowe wymienionych substancji przedstawiono w zestawieniu tabelarycznym (Tabela 1.). W ostatnich latach na polskim rynku pojawiło się wiele preparatów suplementacyjnych przeznaczonych dla tej grupy kobiet, mających za zadanie zapobiegać występowaniu potencjalnych niedoborów odżywczych. Należy jednak pamiętać, że nie tylko niedobór, ale również nadmiar poszczególnych składników odżywczych w życiu płodowym może zmienić metabolizm oraz przebieg wielu procesów fizjologicznych, dlatego istnieje konieczność stałego monitorowania przebiegu suplementacji z lekarzem prowadzącym ciążę [Haider et al. 2015].

Witaminy Kwas foliowy

Kwas foliowy (folacyna) to składnik odżywczy, którego odpowiednia podaż jest niezbędna już w początkowym okresie ciąży. Bierze udział m.in. w syntezie DNA i modyfikacjach epigenetycznych [Leśniczak 2017, Jarosz et al. 2017]. Występuje przede wszystkim w warzywach oraz nasionach roślin strączkowych, a niewielkie ilości są również syntezowane przez bakterie jelitowe w przewodzie pokarmowym [Jarosz et al. 2017]. Folacyna należy do najbardziej labilnych witamin. Jest wrażliwa na promieniowanie UV, działanie wysokiej temperatury oraz pH środowiska, a jej wchłanianie zależy m.in. od obecności witaminy B12 czy witaminy C. W związku z niewystarczającym spożyciem, a także czynnikami ograniczającymi biodostępność, niedostateczne wysycenie organizmu kwasem foliowym jest bardzo częste wśród kobiet w wieku produkcyjnym, dlatego konieczna jest jego dodatkowa suplementacja [Rzeźnik et al. 2016]. Folacyna odgrywa istotną rolę w zapobieganiu wadom cewy nerwowej (bezmózgowia, przepukliny mózgowej i oponowo-rdzeniowej) oraz zaburzeń układu nerwowego dziecka. Ze względu na to, że mózg oraz rdzeń kręgowy kształtują się od pierwszego miesiąca ciąży, jego dodatkowa podaż zalecana jest już w okresie reprodukcyjnym, na co najmniej 6 tygodni przed zajściem w ciążę [Jarosz et al. 2017].

Badania epidemiologiczne wskazują, że dobowa suplementacja400 μg kwasu foliowego zmniejsza częstość występowania wad cewy nerwowej o co najmniej 40% [Herrera-Araujo 2016]. Udowodniono również, że prawidłowa podaż folacyny u kobiet w ciąży wpływa na poprawę średniej masy urodzeniowej dziecka [Lassi et al. 2013] oraz ma kluczowe znaczenie w rozwoju układu krwiotwórczego [Rzeźnik et al. 2016]. Kobietom z grypy niskiego ryzyka (czyli zdrowym bez wywiadu własnego oraz rodzinnego obciążonego wadami płodu) zaleca się dodatkowo uzupełniać codzienną dietę o 400 μg kwasu foliowego na 12 tygodni przed planowaną ciążą oraz przez cały okres ciąży. Ciężarne należące do populacji średniego ryzyka (m.in. u których wystąpiły wady płodu w wywiadzie lub najbliższej rodzinie, z cukrzycą przedciążową, z niektórymi chorobami układu pokarmowego, z niewydolnością wątroby lub nerek, po operacji bariatrycznej, otyłe, stosujące niektóre leki lub z obniżoną aktywnością MTHFR – reduktazy metylenotetrahydrofolianowej) powinny w tym samym czasie przyjmować 800 μg dziennie tego związku, uwzględniając aktywną jego formę oraz dodatkowo witaminę B12. W przypadku, gdy wystąpiła wada cewy nerwowej u matki, ojca lub ich potomstwa zaleca się 12 tygodni przed planowaną ciążą oraz w I trymestrze zwiększenie dawki do 5000 μg/dobę, a w II i III trymestrze 800 μg, w tym aktywne foliany. U tych ciężarnych należy również stosować preparaty wzbogacone o witaminę B12 [Bomba-Opoń et al. 2017].

Witamina D

Odpowiednie stężenie witaminy D (25-hydroksywitaminy D, 25(OH)D) we krwi ciężarnych jest niezbędne do zapewnienia prawidłowego wzrostu i rozwoju płodu [Pérez-López et al. 2015]. Jej najważniejszym źródłem jest endogenna synteza po ekspozycji na promieniowanie UV (80%), a w dalszej kolejności żywność [Bomba-Opoń et al. 2016]. W czasie ciąży należy kontrolować poziom 25(OH)D w celu utrzymania optymalnych stężeń. Właściwy poziom tej witaminy we krwi ciężarnej powinien wynosić >30-50 ng/mL. Jeśli jej ocena nie jest możliwa, zaleca się suplementację witaminy D w stałej dawce 50 μg (2000 UI) dziennie [Rusińska et al. 2018]. Przyjmuje się, że przeciętny Europejczyk wraz z dietą dostarcza średnio 2,5-4,0 μg witaminy D na dobę, co pozwala pokryć jedynie 3-5% dziennego zapotrzebowania [Bomba-Opoń et al. 2016]. Większość badań dowodzi, że kobiety w ciąży charakteryzują się zbyt niskim poziomem w surowicy krwi omawianej witaminy, dlatego konieczna jest jej dodatkowa suplementacja [Palacios et al. 2014].

Witamina D odgrywa istotną rolę w utrzymaniu prawidłowej gospodarki wapniowo-fosforanowej [Hyde et al. 2017] oraz modulowaniu funkcji układu immunologicznego dziecka [Rzeźnik et al. 2016]. Jej niedobór w czasie ciąży może hamować rozwój kośćca [Leśniczak 2017], jak również skutkować wystąpieniem bakteryjnych zakażeń pochwy, cukrzycy ciążowej czy niskiej masy urodzeniowej dziecka [Rzeźnik et al. 2016]. Metaanaliza 13 randomizowanych badań dowodzi, że noworodki matek suplementujących witaminę D charakteryzują się zwiększoną masą i długością urodzeniową (średnia różnica: 107,6 g i 0,3 cm) [Pérez-López et al. 2015]. Dodatkowo wykazano znacznie wyższe ryzyko stanu przedrzucawkowego u kobiet ciężarnych z niedoborem tej witaminy [Tabesh et al. 2013]. Zbyt niskie stężenie witaminy D w życiu płodowym może być również przyczyną wystąpienia zaburzeń neurologicznych, astmy, stwardnienia rozsianego oraz chorób autoimmunologicznych w życiu dorosłym [Danielewicz et al. 2017].
[h5]Składniki mineralne[/h5]

Jod

Kolejnym składnikiem odżywczym niezbędnym do prawidłowego rozwoju płodu jest jod. Bierze on udział w produkcji hormonów tarczycy – tyroksyny (T4) i trójjodotyroniny (T3), odpowiedzialnych za metabolizm, podział i dojrzewanie komórek. Odpowiednia podaż jodu wpływa korzystnie na budowę układu nerwowego płodu, zapewniając właściwy rozwój umysłowy dziecka [Leśniczak 2017, Wojtasik et al. 2017]. Jego niedobór w diecie stanowi poważne zagrożenie nieprawidłowego przebiegu ciąży. Prowadzi m.in. do zwiększonego prawdopodobieństwa poronień, martwych urodzeń, niskiej masy urodzeniowej oraz opóźnienia rozwoju psycho-fizycznego u potomstwa. Ponadto niewystarczająca zawartość jodu w diecie ciężarnej może być przyczyną wrodzonego kretynizmu u dziecka [Bougma et al. 2013, Leśniczak 2017].

W badaniach wykazano, że suplementacja jodu w czasie ciąży może zmniejszać ryzyko wystąpienia wrodzonych anomalii u dziecka oraz nadczynności tarczycy u matki, ujawniającej się po porodzie [Harding et al. 2017].

Zapotrzebowanie kobiety w ciąży na jod zwiększa się ze względu na wzrost wydalania tego pierwiastka z moczem, a także konieczność zabezpieczenia potrzeb dziecka. Jego suplementacja jest niezbędna przy ograniczonej podaży żywności pochodzenia morskiego oraz jodowanej soli kuchennej, będących najlepszym źródłem tego składnika. Instytut Żywności i Żywienia rekomenduje kobietom ciężarnym dodatkowe uzupełnienie diety o 200 μg jodu na dobę [Stoś et al. 2017, Wojtasik et al. 2017].

Żelazo

Żelazo jest składnikiem mineralnym niezbędnym do produkcji krwinek czerwonych, w szczególności hemoglobiny, transportującej tlen do komórek. W ciąży zapotrzebowanie na ten pierwiastek wzrasta znacząco, zwłaszcza w II i III trymestrze, co wynika z potrzeb rosnącego płodu, łożyska oraz zwiększonej masy hemoglobiny. W związku z powyższym w diecie powinny znaleźć się produkty będące jego bogatym źródłem [Leśniczak 2017]. Zalecane spożycie żelaza dla kobiet w ciąży wynosi 27 mg dziennie. Jego dodatkowa suplementacja powinna być indywidualnie dobrana i ustalona z lekarzem prowadzącym, w oparciu o ocenę parametrów morfologicznych krwi ciężarnej [Stoś et al. 2017].

Niedobór tego składnika mineralnego w czasie ciąży jest przyczyną m.in. niedokrwistości u matki, a u dziecka ograniczonego rozwoju, zaburzenia odporności, a także obniżenia koncentracji oraz upośledzenia pamięci. Niedokrwistość z niedoboru żelaza występuje u co najmniej 30-50% ciężarnych. W takich przypadkach szczególnie wskazana jest dodatkowa podaż omawianego składnika odżywczego [Pietrzak et al. 2016, Stoś et al. 2017]. Niedokrwistość u kobiet w ciąży wpływa na niską masę urodzeniową dziecka [Rzeźnik et al. 2016] i zwiększone ryzyko przedwczesnego porodu [Kopeć 2016]. Ponadto w I trymestrze zbyt małe dotlenienie tkanek może przyczyniać się do powstawania wad rozwojowych płodu, prowadzących do anomalii w umysłowym i fizycznym rozwoju dziecka, co obniża zdolności poznawcze w późniejszym wieku [Pietrzak et al. 2016].
[h5]Inne substancje bioaktywne[/h5]

Nienasycone kwasy tłuszczowe z grupy omega-3

Zgodnie z obowiązującymi normami, w okresie ciąży zwiększa się zapotrzebowanie na niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe z grupy omega-3. U ciężarnych zalecana dzienna podaż kwasu dokozaheksaenowego i eikozapentaenowego wynosi 250 mg, a dodatkowo samego DHA od 100 do 200 mg. W przypadku diety niedoborowej w ryby morskie (spożycie poniżej 2 porcji tygodniowo) wskazana jest suplementacja 600 mg DHA już w pierwszym miesiącu ciąży [Karowicz-Bilińska et al. 2014, Stoś et al. 2017]. Zgodnie z wytycznymi Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego, kobiety zagrożone niskim ryzykiem przedwczesnego porodu powinny przyjmować minimum 600 mg DHA dziennie przez całą ciążę, a w przypadku wysokiego – przynajmniej 1000 mg [Dębski et al. 2014]. Odpowiednia podaż kwasów tłuszczowych z rodziny omega-3 jest szczególnie istotna między 26. a 40. tygodniem ciąży, czyli w okresie intensywnego rozwoju ośrodkowego układu nerwowego. W tym czasie DHA gromadzi się w mózgu dziecka, wpływając korzystnie na jego funkcje poznawcze oraz rozwój narządów wzroku i mowy [Wendołowicz et l. 2014].

Niedobór kwasów tłuszczowych z grupy omega-3 w okresie prenatalnym może powodować nieprawidłowy rozwój somatyczny płodu [Mojska et al. 2017].

Wykazano, że suplementacja DHA i EPA u ciężarnych zapobiega przedwczesnemu porodowi, wydłuża czas trwania ciąży i wpływa korzystnie na urodzeniową masę ciała dziecka [Carlson et al. 2013]. Wyniki te potwierdza metaanaliza 21 badań, obejmujących ponad 10 tysięcy ciężarnych. Dane dowodzą, że suplementacja olejem rybim, bogatym w kwasy tłuszczowe z grupy omega-3, wiąże się ze zmniejszeniem o 22% ryzyka przedwczesnego rozwiązania ciąży, wzrostem wieku noworodka (o 5,8 dnia) oraz masy urodzeniowej (o 51,23 g) [Chen et al. 2016]. Dodatkowo odpowiednia podaż DHA powoduje zwiększenie mineralizacji tkanki kostnej i wpływa korzystnie na odporność dziecka [Wendołowicz et al. 2014].

W przypadku pozostałych witamin i składników mineralnych nie ma jednoznacznych wytycznych dotyczących ich suplementacji. Uzupełnienie codziennej diety preparatami witaminowo-mineralnymi (farmaceutycznymi lub ewentualnie w postaci sprawdzonych suplementów diety), zalecanymi przez większość lekarzy prowadzących ciąże, wynika z rozważnego podejścia, jednak wciąż brak udokumentowanych korzyści ich stosowania. Warto pamiętać, że przyjmowanie kilku preparatów zawierających te same składniki odżywcze, bez konsultacji ze specjalistą, może spowodować przekroczenie dawek bezpiecznych dla kobiet w ciąży i nieść negatywne skutki zdrowotne, zarówno dla matki, jak i dziecka [Stoś et al. 2017].

Podsumowanie

Dieta ciężarnej powinna opierać się na zasadach racjonalnego odżywiania. Musi być właściwie skomponowana i urozmaicona, aby zawierała odpowiednie ilości niezbędnych składników odżywczych – w celu uniknięcia niedoborów pokarmowych, które są szczególnie niebezpieczne w tym okresie. Dodatkowa suplementacja u kobiet w ciąży powinna być zindywidualizowana, dostosowana do nawyków żywieniowych, wyników badań laboratoryjnych oraz prawdopodobieństwa wystąpienia zwiększonego ryzyka nieprawidłowości.

Bibliografia:


  • Bomba-Opoń D. , Hirnle L. , Kalinka J., Seremak-Mrozikiewicz A. Suplementacja folianów w okresie przedkoncepcyjnym, w ciąży i połogu. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników. Ginekologia i Perinatologia Praktyczna 2017, 2, 5, 210-214.
  • Bomba-Opoń D., Karowicz-Bilińska A., Laudański P., Spaczyński R.Z. Suplementacja witaminy D w położnictwie i ginekologii. Gin. Perinat. Prakt. 2016, 1, 1, 20-29.
  • Bougma K., Aboud F.E., Harding K.B., Marquis G.S. Iodine and mental development of children 5 jears old and under: a systematic review and meta-analysis. Nutrients. 2013, 5(4), 1284-1416. doi: 10.3390/nu5041384.
  • Carlson S.E., Colombo J., Gajewski B.J., Gustafson K.M., Mundy D., Yeast J., Georgieff M.K., Markley L.A., Kerling E.H., Shaddy D.J. DHA supplementation and pregnancy outcomes. Am. J. Clin. Nutr. 2013, 97, 808-815. doi: 10.3945/ajcn.112.050021.
  • Chen B., Ji X., Zhang L., Hou Z., Li C., Tong Y. Fish oil supplementation improves pregnancy outcomes and size of the newborn: A meta-analysis of 21 randomized controlled trials. J. Matern. Fetal Neonatal. Med. 2016, 29(12), 2017-2027. doi: 10.3109/14767058.2015.1072163.
  • Danielewicz H., Myszczyszyn G., Dębińska A., Myszkal A., Boznański A., Hirnle L. Diet in pregnancy – more than food. Eur. J. Pediatr. 2017, 176(12), 1573-1579. doi: 10.1007/ s00431-017-3026-5.
  • Dębski R., Karowicz-Bilińska A., Oszukowski P., Paszkowski T., Spaczyński M. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego dotyczące zastosowania suplementacji kwasem dokozaheksaenowym w profilaktyce porodu przedwczesnego. Ginekol. Pol. 2014, 4, 85, 318-320.
  • Haider B.A., Bhutta Z.A. Multiple-micronutrient supplementation for women during pregnancy. Cochrane Database Syst. Rev. 2015, 1, CD004905. doi: 10.1002/14651858. CD004905.pub4.
  • Harding K.B., Peña-Rosas J.P., Webster A.C., Yap C.M., Payne B.A., Ota E., De-Regil L.M. Iodine supplementation for women during the preconception, pregnancy and postpartum period. Cochrane Database Syst. Rev. 2017, 3, CD011761. doi: 10.1002/14651858.CD011761.pub2.
  • Herrera-Araujo D. Folic acid advisories: A public health challenge? Health. Econ. 2016, 25(9), 1104-1122. doi: 10.1002/hec.3362.
  • Hyde N.K., Brennan-Olsen S.L., Bennett K., Moloney D.J., Pasco J.A. Maternal nutrition during pregnancy: Intake of nutrients important for bone health. Matern. Child Health J. 2017, 21(4), 845-851. doi: 1007/s10995-016-2178-7.
  • Jarosz M., Stoś K., Przygoda B., Matczuk E., Stolińska-Fiedorowicz H., Kłys W. Witaminy. [w:] Normy żywienia dla populacji Polski. (red.) M. Jarosz, Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa 2017.
  • Karowicz-Bilińska A., Nowak-Markwitz E., Opala T., Oszukowski P., Poręba R., Spaczyński M. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w zakresie stosowania witamin i mikroelementów u kobiet planujących ciążę, ciężarnych i karmiących. Ginekol. Pol. 2014, 5, 85, 395-399.
  • Kopeć I. Problemy hematologiczne w okresie ciąży. Hematologia 2016, 7, 4, 295-302.
  • Lassi Z.S., Salam R.A., Haider B.A., Bhutta Z.A. Folic acid supplementation during pregnancy for maternal health and pregnancy outcomes. Cochrane Database Syst. Rev. 2013, (3), CD006896. doi: 10.1002/14651858.CD006896.pub2.
  • Leśniczak B. Witaminy i składniki mineralne – zapotrzebowanie i znaczenie dla prawidłowego przebiegu ciąży. POŁOŻNA Nauka i Praktyka 2017, 1(37), 14-17.
  • Makowska-Donajska M., Hirnle L. Suplementacja witamin i składników mineralnych podczas ciąży. Gin. Perinat. Prakt. 2017, 2(4), 166-172.
  • Mojska H., Kłosiewicz-Latoszek L., Jasińska-Melon E., Gielecińska I. Kwasy omega-3. [w:] Normy żywienia dla populacji Polski. (red.) M. Jarosz, Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa 2017.
  • Palacios C., De-Regil L.M., Lombardo L.K., Peña-Rosasd J.P. Vitamin D supplementation during pregnancy: Updated meta-analysis on maternal outcomes. J Steroid Biochem. Mol. Biol. 2016, 164, 148-155. doi: 10.1016/j. jsbmb.2016.02.008.
  • Pérez-López F.R., Pasupuleti V., Mezones-Holguin E., Benites-Zapata V.A., Thota P., Deshpande A., Hernandez A.V. Effect of vitamin D supplementation during pregnancy on maternal and neonatal outcomes: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Fertil. Steril. 2015, 103(5), 1278-1288. doi: 10.1016/j.fertnstert. 2015.02.019.
  • Pietrzak B., Seremak-Mrozikiewicz A., Marciniak B., Witek A., Leszczyńska-Gorzelak B. Niedokrwistość z niedoboru żelaza w położnictwie i ginekologii. Gin. Perinat. Prakt. 2016, 1, 3, 115-121.
  • Rusińska A., Płudowski P., Walczak M., Borszewska-Kornacka M.K., Bossowski A., Chlebna-Sokół D., Czech-Kowalska J., Dobrzańska A., Franek E., Helwich E., Jackowska T., Kalina M.A., Konstantynowicz J., Książyk J., Lewiński A., Łukaszkiewicz J., Marcinowska-Suchowierska E., Mazur A., Michałus I., Peregud-Pogorzelski J., Romanowska H., Ruchała M., Socha P., Szalecki M., Wielgoś M., Zwolińska D., Zygmunt A. Vitamin D Supplementation Guidelines for General Population and Groups at Risk of Vitamin D Deficiency in Poland- Recommendations of the Polish Society of Pediatric Endocrinology and Diabetes and the Expert Panel With Participation of National Specialist Consultants and Representatives of Scientific Societies -2018 Update. Front. Endocrinol. 2018, 9, 246. doi: 10.3389/fendo.2018.00246
  • Rzeźnik M., Suliburska J. Suplementacja witaminowo-mineralna u kobiet w wieku prekoncepcyjnym. Forum Zab. Metabol. 2016, 7, 3, 106-110.
  • Stoś K., Wierzejska R., Siuba-Strzelińska M. Rola suplementów diety w realizacji norm. [w:] Normy żywienia dla populacji Polski. (red.) M. Jarosz, Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa 2017.
  • Tabesh M., Salehi-Abargouei A., Tabesh M., Esmaillzadeh A. Maternal vitamin D status and risk of pre-eclampsia: a systematic review and meta-analysis. J. Clin. Endocrinol. Metab. 2013, 98(8), 3165-3173. doi: 10.1210/jc.2013-1257.
  • Wendołowicz A., Stefańska E., Ostrowska L. Żywienie kobiet w okresie ciąży. Med. Og. Nauk. Zdr. 2014, 20, 3, 341-345.
  • Wojtasik A., Jarosz M., Stoś K. Składniki mineralne [w:] Normy żywienia dla populacji Polski. (red.) M. Jarosz, Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa 2017.

Ten artykuł ukazał się w 3 numerze MGR.FARM: Suplement o racjonalnej suplementacji

_____________________________________________________
Zacytuj ten artykuł jako:


  • Aniceta Ada Mikulska, Teresa Grzelak, Podstawowe zasady suplementacji diety u kobiet ciężarnych, MGR.FARM: Suplement o racjonalnej suplementacji, nr 3, kwiecień/maj 2018, str. 2-5

Jak oceniasz artykuł?

Twoja ocena: Jeszcze nie oceniłeś/aś artykułu

Udostępnij tekst w mediach społecznościowych

0 komentarzy - napisz pierwszy Komentujesz jako gość [ lub zarejestruj]

Odpowiadasz:

avatar
Akceptuję regulamin dyskusji *
Komentujesz jako gość! Chcesz być informowany o nowych komentarzach w temacie? Zarejestruj się, lub jeśli już masz konto w grupie farmacja.net - .

Powiązane artykuły

Kowal zawinił a cygana powiesili (cz. 1) Kowal zawinił a cygana powiesili (cz. 1)

Tyle się ostatnio mówi o opiece nad pacjentem. Opiece, która jest wypadkową współpracy różnych zawod...

Plaster zamiast szczepionki na grypę Plaster zamiast szczepionki na grypę

Naukowcy z Georgia Tech opracowali innowacyjny plaster, który wkrótce może zastąpić dotychczasowe pr...

Bezglutenowy hipster w aptece Bezglutenowy hipster w aptece

Za moich czasów młodzież chodziła w luźnych spodniach z kroczem zwisającym do kolan, czarnych skórac...