Słowo probiotyk pochodzi z języka greckiego, gdzie „pro bios” oznacza „dla życia”. Według definicji FAO i WHO probiotyki to produkty lub preparaty zawierające odpowiednią ilość ściśle zdefiniowanych żywych mikroorganizmów, które wpływają na mikroflorę określonego miejsca w ludzkim organizmie i poprzez to wywierają korzystny efekt zdrowotny.
Jako probiotyki wykorzystywane są najczęściej pałeczki kwasu mlekowego z rodzaju Lactobacillus (np. Lactobacillus rhamnosus GG, Lactobacillus acidophilus LB) czy Bifidobacterium, a także niepatogenne drożdże (Saccharomyces boulardii). Probiotyki dostępne są w postaci preparatów farmaceutycznych, a także produktów fermentowanych (jogurt, kefir, maślanka, mleko acidofilne). Szczep może być uznany za probiotyczny jeśli wykazuje szereg udokumentowanych korzyści zdrowotnych [1,2].
Probiotyk powinien być szczepem niepatogennym i nietoksynotwórczym, zachowującym żywotność i aktywność w przewodzie pokarmowym, odpornym na działanie kwasu żołądkowego, żółci i enzymów trzustkowych, zdolnym do adhezji do komórek nabłonkowych jelita gospodarza, łatwo namnażającym się i kolonizującym jelito, nie wykazującym działań ubocznych oraz stabilnym w obecności dodatków żywieniowych. Korzystne działania są szczepozależne czyli właściwe tylko dla jednego, wyselekcjonowanego szczepu bakterii [1,2,3].
Jednym ze wskazań do stosowania probiotyków jest zapobieganie biegunce poantybiotykowej. Podczas stosowania antybiotyków, szczególnie o szerokim spektrum działania, mogą wystąpić działanie niepożądane między innymi ze strony przewodu pokarmowego w postaci biegunki (3-39% dorosłych i 11-40% dzieci) [4]. Zwykle pojawia się ona 3-10 dni od rozpoczęcia terapii, ale może wystąpić nawet 2-10 tygodni po jej zakończeniu [5]. Taką biegunkę rozpoznaje się gdy stolce są częstsze i/lub luźniejsze niż zwykle oraz kiedy tych objawów nie można wytłumaczyć inną przyczyną niż związaną z przyjmowaniem leków przeciwdrobnoustrojowych. Dolegliwości mogą mieć rożny przebieg, od lekkiej nieswoistej biegunki o łagodnym i samoograniczającym przebiegu, poprzez zapalenie jelit i/lub okrężnicy, aż po ciężkie objawy takie jak rzekomobłoniaste zapalenie jelita grubego wywołane przez Clostridium difficile [4,6]. Takie problemy mogą wynikać z bezpośredniego działania antybiotyku na przewód pokarmowy powodującego uszkodzenie błony śluzowej jelita i zaburzenia wchłaniania czy stymulację motoryki przewodu pokarmowego [3,4,5].
Jednak najczęstszą przyczyną są ilościowe i jakościowe zmiany w obrębie mikroflory jelitowej, spowodowane niszczeniem naturalnie bytujących bakterii i namnażaniem się innych patogennych drobnoustrojów takich jak Clostridium difficile czy Clostridium perfringens. Zmiany flory bakteryjnej wpływają także na zaburzenia metabolizmu i wchłaniania węglowodanów (upośledzenie ich fermentacji może spowodować wystąpienie biegunki osmotycznej), a także zaburzenia degradacji wolnych kwasów tłuszczowych i w konsekwencji biegunkę sekrecyjną [2,4].
Udokumentowane działanie w zapobieganiu biegunce poantybiotykowej mają preparaty zawierające Saccharomyces boulardii (dzieci i dorośli), Lactobacillus rhamnosus GG (dzieci), Lactobacillus rhamnosus E/N, Oxy, Pen (dzieci), Streptococcus thermophilus & Bifidobacterium lactis Bb12 (dzieci) oraz Lactobacillus casei DN 11401 (dorośli) [5,7].
Z analizy badań dokonanej przez ekspertów Corachne Collaboration (niezależna instytucja zajmująca się krytyczną analizą danych z badań biomedycznych) wynika, że stosowanie w odpowiedniej dawce probiotyku razem z antybiotykiem, zmniejsza ryzyko wystąpienia biegunki o około 50%. Dodatkowo u dzieci, u których wystąpiła biegunka, profilaktyczne zastosowanie probiotyku wpływa na skrócenie trwania objawów [6,8,9]. Pozostaje jednak dylemat, kiedy podać probiotyk?
W badaniach klinicznych udowadniających skuteczność probiotyków autorzy nie zaznaczyli konieczności zachowania odpowiedniego odstępu czasowego pomiędzy stosowaniem antybiotyku i probiotyku, w części z nich jest wyraźnie zaznaczone, że były stosowane jednocześnie. Szczepy probiotyczne zawarte w dostępnych preparatach są odporne na większość antybiotyków [5,10]. Lactobacillus rhamnosus GG wykazuje potwierdzoną w badaniach stabilność genetyczną (zerowy potencjał przenoszenia plazmidów) i niepodatność na działanie antybiotyku, jak i mutacje pod wpływem patogennych bakterii [11]. Zaś oporność Saccharomyces boulardii na działanie leków przeciwbakteryjnych jest wynikiem ich przynależności gatunkowej (są to grzyby) [10].
W celu wykluczenia działania bakteriobójczego antybiotyku w stosunku do bakterii probiotycznych został wykonany eksperyment metodą dyfuzyjno-krążkową z użyciem 24 powszechnie stosowanych antybiotyków i chemioterapeutyków. Potwierdził on oporność preparatu zawierającego L. rhamnosus (szczepy PEN, E/N, OXY) w stosunku do wszystkich zastosowanych leków [12,13].
W związku z powyższymi informacjami można stwierdzić, że w przypadku probiotyków zawierających szczepy o udokumentowanym działaniu w zapobieganiu biegunce poantybiotykowej konieczność zachowania kilkugodzinnego odstępu czasowego w celu zmniejszenia działania antybiotyku na „zdrowe” bakterie to tylko MIT!!! Podanie antybiotyku razem z probiotykiem daje większą pewność, że pacjent nie zapomni o przyjęciu tego drugiego preparatu.
Literatura:
1. Nowak A., Śliżewska K., Libudzisz Z. Probiotyki – -historia i mechanizmy działania
2. Szałek E., Kaczmarek Z., Grześkowiak E. Wykorzystanie probiotyków we współczesnej farmakoterapii pediatrycznej
3. Szajewska H., Mrukowicz J. Skuteczność Saccharomyces boulardi w zapobieganiu biegunce związanej ze stosowaniem antybiotyków- metanaliza z komentarzem
4. Stanowisko Grupy Ekspertów w sprawie profilaktyki biegunki związanej ze stosowaniem antybiotyków u dzieci
5. Szajewska H. Biegunka związana ze stosowaniem antybiotyków. Jak skutecznie leczyć i zapobiegać?
6. Klincewicz B., Cichy W Działanie osłonowe probiotyków podczas antybiotykoterapii u dzieci ze szczególnym uwzględnieniem Lactobacillus rhamnosus GG
7. Szajewska H. Probiotyki w Polsce – kiedy, jakie i dlaczego?
8. Szachta P. Biegunka poantybiotykowa
9. Kwiecień J. Probiotyk jako profilaktyka powikłań po antybiotykoterapii
10. Szajewska H. Zapytaj eksperta probiotyki mp.pl
11. http://www.floractin.pl/
12. Klich J., Kozioł A. Skuteczność stosowania probiotyków w antybiotykoterapii
13. Wiatrzyk A., Czajka U., Bucholc B. Odporność na antybiotyki szczepów Lactobacillus i Bifidobacterium wchodzących w skład produktów leczniczych
