Rosnący problem demencji wyzwaniem także dla farmaceutów

Wiek to tylko liczba

Wbrew pozorom otępienie nie jest jedynie stanem zarezerwowanym dla populacji seniorów. W dużym skrócie otępienie jest stanem chorobowym, w którym dochodzi do postępującego upośledzenia funkcji intelektualnych. U osoby z otępieniem pojawiają się problemy z pamięcią, spowolnienie myślenia, a także zaburzenia zachowania. A zatem podczas kolejnych cyklicznych wizyt w aptece powinny nas zaniepokoić takie sygnały jak:

• trudności w znajdowaniu słów lub w powtarzaniu zdań
• zmniejszone tempo wypowiedzi
• zmiana zachowania, apatia
• upośledzenie mowy o charakterze semantycznym i gramatycznym
• zaburzenia chodu

Częstość występowania otępienia jest zależna od wieku – i tak, u osób w wieku 60-65 lat problem  dotyczy ok. 1% populacji, podczas gdy w grupie osób po 85. roku życia około 10-35% osób wykazuje cechy otępienia. Nie należy bagatelizować objawów także u młodszych pacjentów –  proces ten może się rozpocząć już w trzeciej lub czwartej dekadzie życia, a osoby z rozpoznanym otępieniem o wczesnym początku (young onset dementia – YOD) stanowią ok. 5% całej populacji chorych.

WHO wychodzi naprzeciw

Światowa Organizacja Zdrowia widząc impakt chorób otępiennych przygotowała raport w temacie demencji w kontekście diagnozowania, leczenia i zapobiegania takim stanom. W podsumowaniu dokumentu WHO możemy przeczytać, że demencja jest jedną z głównych przyczyn niepełnosprawności i zależności wśród osób starszych na całym świecie. Może być ona przytłaczająca nie tylko dla ludzi, którzy z jej powodu cierpią, ale także dla ich opiekunów i rodzin. Często brakuje świadomości i zrozumienia demencji, co prowadzi do stygmatyzacji i barier w diagnozie i opiece. Na całym świecie około 50 milionów osób cierpi na demencję, każdego roku pojawia się prawie 10 milionów nowych przypadków, a do tego przewiduje się, że całkowita liczba osób z demencją osiągnie 82 miliony w 2030 r. i podwoi się w 2050 r. WHO uznaje demencję za priorytet zdrowia publicznego dlatego też w maju 2017 r. Światowe Zgromadzenie Zdrowia zatwierdziło globalny plan działania dotyczący reakcji zdrowia publicznego na demencję na lata 2017–2025, który stanowi kompleksowy harmonogram działania w siedmiu kluczowych obszarach:

1. Uznanie problemu demencji jako priorytetu zdrowia publicznego
2. Zwiększenie świadomości na temat demencji i ustanowienie inicjatyw przyjaznych demencji
3. Zmniejszenie ryzyka demencji
4. Diagnostyka, leczenie i opieka w przebiegu demencji
5. Stworzenie systemów informacyjnych w kontekście diagnostyki i prewencji demencji
6. Wsparcie dla opiekunów pacjentów cierpiących na demencję
7. Badania i innowacje dotyczące możliwości leczenia demencji

Stan obecny

Istnieje wiele różnych form demencji. Choroba Alzheimera jest najczęstszą postacią i może stanowić 60–70% przypadków. Inne główne formy obejmują otępienie naczyniopochodne, otępienie z ciałami Lewy’ego oraz grupę chorób, które przyczyniają się do otępienia czołowo-skroniowego. Granice między różnymi formami demencji są niewyraźne, a formy mieszane często współistnieją. Niezwykle istotne okazuje się trafne postawienie diagnozy, bowiem leki stosowane w jednym typie otępienia są przeciwwskazane w innym typie demencji. Poniżej zebrano najważniejsze informacje dotyczące farmakoterapii chorób otępiennych*.

W terapii chorych na chorobę Alzheimera stosuje się następujące leki:

• inhibitory AChE: donepezil, rywastygmina, galantamina,
• antagoniści receptorów N-metylo-D-asparaginianu: memantyna.

W przypadkach choroby Alzheimera o niewielkim lub umiarkowanym stopniu nasilenia zaleca się stosowanie inhibitorów AChE, podczas gdy u chorych z umiarkowanymi lub nasilonymi objawami należy rozważyć wdrożenie terapii z użyciem memantyny.

Dużo bardziej skomplikowana kwestia pojawia się w przypadku otępienia z ciałami Lewy’ego – w przebiegu tej choroby występują liczne objawy neuropsychiatryczne, a także dysfunkcje poznawcze i ruchowe. Należy pamiętać, że stosowanie leków przeciwpsychotycznych u tych chorych może prowadzić do zwiększenia nasilenia parkinsonizmu, zaś powikłaniem terapii z użyciem leków przeciwparkinsonowskich bywa zaostrzenie objawów psychotycznych. Wydaje się, że stosowanie donepezilu lub rywastygminy może przyczyniać się zarówno do poprawy sprawności poznawczej, jak też pozwala zmniejszyć nasilenie objawów neuropsychiatrycznych. Oba leki są rekomendowane także w kontekście farmakoterapii otępienia w przebiegu choroby Parkinsona.

Zdecydowanie mniej wiemy o leczeniu otępienia naczyniopochodnego i czołowo-skroniowego. Choć przyjmowanie inhibitorów AChE lub memantyny może prowadzić do niewielkiej poprawy funkcjonowania poznawczego u chorych z otępieniem naczyniopochodnym, to nie ma przekonujących przesłanek na rzecz szerokiego stosowania tych leków u pacjentów z omawianej grupy – wydaje się, że taka strategia terapeutyczna może przynosić większe korzyści chorym z mieszanymi zespołami otępiennymi. Z kolei w przypadku otępienia czołowo-skroniowego nie zaleca się stosowania inhibitorów AChE lub me mantyny – terapia z użyciem SSRI może się przyczyniać do zmniejszenia nasilenia niektórych zaburzeń ruchowych w przebiegu tego typu otępienia.

Wyzwania przed nami

Badania pokazują, że ludzie mogą zmniejszyć ryzyko demencji poprzez regularne ćwiczenia, niepalenie tytoniu, unikanie spożywania alkoholu, kontrolowanie wagi, zdrową dietę oraz utrzymywanie prawidłowego ciśnienia krwi, cholesterolu i poziomu cukru we krwi. Nawet jeśli nie uda nam się zaobserwować nieswoistych objawów demencji u naszych pacjentów, zawsze możemy zachęcać ich do tych prewencyjnych aktywności.

*Wszystkie rekomendacje na podstawie: J.T. O’Brien, C. Holmes, M. Jones, Clinical practice with anti-dementia drugs: a revised (third) consensus statement from the British Association for Psychopharmacology, Journal of Psychopharmacology, 2017; 31 (2): 147–168