Rola selenu
Selen odgrywa bardzo ważną rolę w układzie odpornościowym, kumuluje się w limfocytach, makrofagach i neutrofilach. Jego niedobory prowadzą do osłabienia odpowiedzi immunologicznej (zmniejsza się synteza immunoglobulin i osłabia reakcja limfocytów T), z drugiej zaś strony dochodzi do nasilenia procesów autoimmunologicznych i zapalnych, ponieważ spada produkcja czynników ograniczających te reakcje. Z badań wynika także, iż niedobór selenu zwiększa ryzyko zakażenia wirusem HIV oraz ma związek z czasem trwania choroby oraz spadkiem masy ciała u chorych.
Selen wchodzi także w skład białek enzymatycznych, niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania tarczycy. U kobiet z niedoborem jodu, odkryto odwrotną zależność między stężeniem selenu a ryzykiem powstawania wola i niszczenia tkanek tarczycy przy narażeniu na niedobór jodu, a wg Cochrane u kobiet ciężarnych suplementacja selenometioniną może skutecznie zapobiegać zapaleniu tarczycy.
Selen posiada również działanie przeciwpróchnicze, czego dowiedziono na podstawie badań retrospektywnych w Finlandii, od czasu, gdy żywność zaczęto wzbogacać w selen znacząco spadł wskaźnik występowania próchnicy. W koronach ekstrahowanych zębów dotkniętych próchnicą, stwierdza się mniejsze stężenie tego pierwiastka aniżeli w zdrowych zębach.
Suplementacja diety preparatami selenu może zmniejszać ryzyko zachorowania na choroby sercowo-naczyniowe, a u osób w podeszłym wieku poprawiać zdolności kognitywne. Obniżony poziom selenu stwierdza się u osób dializowanych.
Postuluje się również działanie antykancerogenne tego pierwiastka (prawdopodobne w przypadku raka prostaty i pęcherza i nowotworów przewodu pokarmowego), choć wyniki badań nie są do końca jednoznaczne.
Selen w suplementach
Selen jako składnik suplementów diety może występować w postaci nieorganicznej (jako seleniany i seleniny) oraz organicznej (jako sole organiczne bądź aminokwasy: selenocysteina lub selenometionina, czyli tzw. drożdże selenowe).
Drożdże selenowe są nierozpuszczalnym w wodzie brązowym proszkiem o charakterystycznym zapachu. Otrzymuje się je w procesie fermentacji drożdżowej przy użyciu Saccharomyces cerevisiae, które hoduje się na podłożach wzbogaconych w pierwiastek. Drożdże włączają go do szlaku biosyntezy metioniny – w ten sposób powstaje aminokwas selenometionina, która zamiast atomu siarki ma wbudowany atom selenu.
Podczas przyjmowania doustnego, poziom selenometioniny w organizmie podlega mechanizmowi autoregulacji. W ten sposób selenometionina nie ulega kumulacji – nawet podczas długoterminowej suplementacji stężenie selenu we krwi rośnie jedynie przez pierwsze kilka tygodni – później dochodzi do ustalenia równowagi, w której organizm wysyca się selenem (wbudowuje go w białka), a jego poziom osiąga stałą wartość (nawet jeśli zwiększona podaż trwa regularnie przez kilka lat).
Siła biologicznego działania selenu rośnie, jeśli podawany jest razem z witaminą E.
Produkty bogate w selen:
– orzechy brazylijskie, 100 gramów – 1917 µg,
– ostrygi, 100 gramów – 154 µg,
– tuńczyk, 100 gramów – 110 µg,
– ośmiornica, 100 gramów – 76 µg,
– sardynki, 100 gramów – 54 µg,
– orzechy nerkowca, 100 gramów – 6 µg.
Zalecane dzienne spożycie selenu:
– dzieci 9-13 lat – 40 µg,
– młodzież 14-18 lat – 55 µg,
– dorośli – 55 µg,
– kobiety w ciąży – 60 µg – i karmiące – 70 µg.
Górny tolerowany poziom spożycia:
– dzieci 9-13 – 280 µg na dobę.
– dorośli, kobiety w ciąży i karmiące – 400 µg na dobę.
Przedawkowanie selenu jest groźne, do jego objawów należą: oddech o zapachu czosnku, metaliczny posmak w ustach, łamliwość włosów i paznokci, przebarwienia zębów, objawy gastryczne. Ostre zatrucie selenem może prowadzić do zaburzeń neurologicznych, napadów padaczki, zawału serca i zgonu. W 2008 roku w Stanach Zjednoczonych odnotowano ok. 200 przypadków zatrucia selenem, spowodowanym wadą ilościową suplementu diety – zawierał on dawkę 200-krotnie większą niż deklarowana na etykiecie.
Źródła:
https://ods.od.nih.gov/factsheets/Selenium-HealthProfessional/#en65
https://www.healthaliciousness.com/articles/foods-high-in-selenium.php,
Fitak E., Wagner L.: Selen – rola biologiczna, znaczenie w medycynie i stomatologii, Nowa Stomatologia 2009, 3, 82-82;
Schrauzer G.N.: Selenium yeast: Composition, quality, analysis, and safety, Pure and Applied Chemistry 2006, 78 (1): 105–109,
Schrauzer G.N.: Selenomethionine: A Review of Its Nutritional Significance, Metabolism and Toxicity, Journal of Nutrition 2000, 130(7): 1653-1656,
Zagrodzki P.: Selen, a układ odpornościowy, Postępy Higieny i Medycyny Doświadczalnej 2004, 58: 140-149;
