Stosując się do metody rzucania przynęty w postaci kontrowersyjnej tezy i licząc, że świadomy czytelnik będzie chętny zweryfikować temat w dalszych akapitach, pragnę uściślić powód zastosowania sloganu wyszczepienia całej populacji – chciałbym bowiem pochylić się nad tematem rekomendacji WHO w zakresie wprowadzenia programu szczepień przeciwko wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV), które to być może z niewystarczająco silnym impaktem odbiły się echem w prasie i doniesieniach świata medycyny i farmacji. Bo o ile w kręgach pracowników ochrony zdrowia raczej nie mówimy o rozłamie w kwestii podejścia do szczepień z obowiązkowego kalendarza, o tyle szczepienia dodatkowe, a wśród nich odnoszące niemałe triumfy szczepienie przeciwko HPV, nie mają już tak samo szerokiego grona zwolenników.
HPV w teorii
Prawdopodobnie większość z nas wie, że wyróżnia się ponad 150 typów chorobotwórczych HPV, ludzkiego wirusa brodawczaka, wśród których typy 16 i 18 należą do wysoko onkogennych typów wirusa, które odpowiadają za zmiany przedrakowe szyjki macicy i raka szyjki macicy. Do zakażenia HPV dochodzi drogą płciową, najczęściej w początkowym okresie po rozpoczęciu aktywności seksualnej – w ciągu swojego życia 50-80% aktywnych seksualnie kobiet i mężczyzn było lub będzie zakażonych HPV. Zakażenia HPV mogą prowadzić również do raka odbytu, przestrzeni ustno-gardłowej, pochwy, sromu, prącia, o czym często się zapomina w kontekście profilaktyki onkologicznej. Światowa Organizacja (WHO) alarmuje, że każdego roku ponad 300 000 kobiet na świecie umiera z powodu raka szyjki macicy, a ponad 500 000 dowiaduje się, że jest chora. Tym samym rak szyjki macicy jest jednym z największych zagrożeń dla zdrowia i życia kobiet na całym świecie.
Nowa broń już od kilkunastu lat
Już trzynaście lat temu, bo w 2006 roku wprowadzono na rynek pierwszą szczepionkę profilaktyczną przeciwko HPV typu 6, 11, 16 i 18. Aktualnie w większości krajów na świecie dostępne są 3 szczepionki profilaktyczne: HPV-2 – 2-walentna szczepionka przeciwko HPV, HPV-4 – 4-walentna szczepionka przeciwko HPV oraz HPV-9 – 9-walentna szczepionka przeciwko HPV. Wykazano, że wszystkie 3 szczepionki są bezpieczne, immunogenne oraz skuteczne wobec różnych postaci i konsekwencji klinicznych zakażeń HPV. Światowym liderem w zakresie profilaktyki raka szyjki macicy jest Australia. Była pierwszym krajem na świecie, który w 2007 roku wprowadził powszechne, bezpłatne szczepienia dziewcząt przeciw HPV. W 2013 roku program ten rozszerzono również o chłopców.
Po ponad 10 latach realizacji programu szczepień przeciw HPV, Australia może być pierwszym krajem, który wyeliminuje raka szyjki macicy. Szacuje się, że dzięki prowadzonym działaniom profilaktycznym (badania przesiewowe i szczepienia przeciw HPV) eliminacja raka szyjki macicy jako problemu ochrony zdrowia będzie możliwa do 2028 roku. Współwynalazca szczepionki prof. Ian Frazer z australijskiego Uniwersytetu Queeensland twierdzi, że za kilkanaście lat w tym kraju nie będzie już nowych przypadków raka macicy, ale dużą zasługę ma w tym także wspomniany program badań przesiewowych – kobiety zapraszane są na badania co dwa lata.
Programy szczepień przeciw HPV prowadzone są aktualnie w około 80 krajach na świecie. Powszechne szczepienia przeciw HPV dla dziewcząt i chłopców w wieku 12-13 lat są już realizowane w Austrii, Włoszech, Szwajcarii, Czechach, Chorwacji, Serbii, Finlandii, Niemczech oraz Norwegii. Od 2019 roku powszechne szczepienia dla dziewcząt i chłopców będą realizowane również w Wielkiej Brytanii. Poza Europą szczepienia wszystkich zdrowych nastolatków są również możliwe w Izraelu, Stanach Zjednoczonych, Nowej Zelandii oraz Australii. W tym miejscu pojawia się kwestia szczepienia chłopców – co mówią badania?
HPV – męska sprawa
Mężczyźni są nosicielami wirusa HPV, ale też chorują na raka jamy ustnej, przełyku, prącia i odbytu. To są wszystko nowotwory, gdzie wirus HPV jest czynnikiem inicjującym. Szczepienie przeciw HPV zapobiegając zakażeniu wirusem HPV ochroni ich w przyszłości przed nowotworami związanymi z HPV oraz występowaniem kłykcin kończystych. Dzięki temu, że uodpornieni mężczyźni nie będą nosicielami wirusa HPV przerwany będzie łańcucha zakażenia HPV, co pomoże zmniejszyć również liczbę przypadków raka szyjki macicy oraz innych nowotworów wśród kobiet. Na podstawie badań klinicznych już kilka lat temu rozszerzono wskazania kliniczne szczepionek przeciw HPV również o chłopców.
Szczepienia są najskuteczniejsze, kiedy są podawane nastolatkom, ale młodzi mężczyźni też mogą być szczepieni. Według obecnie przyjętego stanowiska prezentowanego przez ACIP, Advisory Committee on Immunization Practice, HPV-9, HPV-4 lub HPV-2 można stosować w ramach rutynowych szczepień dziewcząt w wieku 11–12 lat, a także dziewcząt i kobiet do ukończenia 26. roku życia, które nie były wcześniej szczepione lub nie ukończyły 3-dawkowego schematu szczepienia. HPV-9 lub HPV-4 można stosować w ramach rutynowych szczepień chłopców w wieku 11–12 lat, a także chłopców i mężczyzn do ukończenia 21. roku życia, którzy nie byli wcześniej szczepieni lub nie ukończyli 3-dawkowego schematu szczepienia. ACIP zaleca szczepienie HPV-9 lub HPV-4 do ukończenia 26. roku życia nieszczepionych wcześniej mężczyzn utrzymujących kontakty homoseksualne oraz osób z niedoborem odporności (w tym zakażonych HIV).
Szczepimy wszystkich, chronimy wszystkch
Dlaczego warto szczepić i kobiety i mężczyzn? Wyniki mówią same za siebie. W 2015 roku opublikowano wyniki metaanalizy 20 badań obejmujących 140 milionów osobolat w krajach, w których szczepieniami objęto >50% dziewcząt. Wyniki tej metaanalizy wskazują, że częstość zakażeń HPV typu 16 i 18 zmniejszyła się o 68%. Zmniejszyło się także ryzyko zakażenia HPV typu 31, 33 i 45 o 28%, co sugeruje ochronę krzyżową. Natomiast zapadalność na kłykciny u dziewcząt w wieku 13–19 lat zmniejszyła się o 61%. Dodatkowo odnotowano zmniejszenie zapadalności na kłykciny u mężczyzn <20. roku życia oraz u kobiet w wieku 20–39 lat o odpowiednio 44 i 50%, co wskazuje na wytworzenie odporności populacyjnej [wszystkie dane za: Drolet M., Bénard É., Boily M.C. i wsp.: Population-level impact and herd effects following human papillomavirus vaccination programmes: a systematic review and meta-analysis. Lancet Infect. Dis., 2015; 15 (5): 565–580]Wyniki te potwierdzają nowsze publikacje, które jednocześnie stanowią kolejny dowód na populacyjny efekt szczepień przeciwko HPV.
W Polsce szczepionka przeciwko wirusowi nie jest refundowana. Brak szczepień przeciwko HPV w obowiązkowym Programie Szczepień Ochronnych w Polsce stanowi przykład zaniedbań decydentów odpowiedzialnych za ochronę zdrowia w rozwiniętym kraju Unii Europejskiej. Czy rekomendacje i zalecenia WHO cokolwiek wskórają? Czy obejmą w duchu równouprawnienia i jednakowego dostępu do świadczeń medycznych i mężczyzn? Pozostaje mieć nadzieję, że gdy zaczniemy już czerpać z pozytywnych wzorców, sięgniemy po te z najwyższej półki.
