W celu uniknięcia potencjalnie niebezpiecznych błędów w farmakoterapii osób starszych, opracowano tzw. kryteria Beersa, uwzględniające bezpieczeństwo i zasadność stosowania danych substancji leczniczych u tych osób. Poniżej opisano leki i grupy leków, na które szczególnie powinno zwrócić się uwagę, biorąc udział w farmakoterapii pacjentów w wieku podeszłym.
Benzodiazepiny, barbiturany
Krótko- i długodziałające benzodiazepiny nie powinny być lekami pierwszego rzutu w leczeniu bezsenności i stanów lękowych u pacjentów starszych. Ich stosowanie może pogarszać sprawność psychofizyczną, a co za tym idzie, zwiększać ryzyko upadków i złamań, których następstwa są szczególnie niebezpieczne dla osób w tej grupie wiekowej. Istnieje również związek pomiędzy przyjmowaniem benzodiazepin i barbituranów a występowaniem kolizji drogowych z udziałem osób starszych. Często dochodzi także do zatruć tymi grupami leków (u 80-latka okres półtrwania diazepamu może być nawet 4-krotnie dłuższy niż u 20-latka).
Leki antypsychotyczne
Niewątpliwie wraz z wiekiem rośnie ryzyko pojawienia się zaburzeń psychicznych, wymagających leczenia neuroleptykami, jednakże – jak pokazują wyniki licznych badań – leki przeciwpsychotyczne często bywają przepisywane bez uzasadnienia terapeutycznego. Ryzyko wystąpienia działań niepożądanych, do których należy między innymi parkinsonizm polekowy, skłania do rozważenia zasadności terapii w wielu przypadkach stosowania neuroleptyków.
Leki przeciwhistaminowe, zwłaszcza I generacji
Ze względu na niską wybiórczość wobec receptorów serotoninergicznych, dopaminergicznych oraz muskarynowych, należy unikać nieselektywnych antyhistaminików u osób starszych. Biorąc pod uwagę ryzyko nadmiernej sedacji, pojawienia się zawrotów głowy, suchości w ustach czy problemów z oddawaniem moczu oraz zaparć, leki antyhistaminowe takie jak difenhydramina czy klemastyna są przeciwskazane. W leczeniu reakcji alergicznych czy alergicznego nieżytu nosa należy rozważyć leki najnowszej generacji, najlepiej podawano miejscowo.
NLPZ
Ryzyko wystąpienia krwawień z przewodu pokarmowego, związanych z przyjmowaniem niesteroidowych środków przeciwzapalnych, znacząco wzrasta u osób po 75. roku życia oraz u pacjentów przyjmujących jednocześnie leki przeciwzakrzepowe jak warfaryna czy klopidogrel. W związku z tym, u chorych przewlekle przyjmujących NLPZ konieczne jest równoległe przyjmowanie inhibitorów pompy protonowej, na przykład omeprazolu. Ponadto, u osób starszych, u których wydolność nerek spada nawet do połowy wartości osoby młodej, istnieje ryzyko pogorszenia ich czynności, związane z hamowaniem syntezy prostaglandyn o działaniu wazodylatacyjnym – w związku z tym należy zwrócić szczególna uwagę na nadużywanie preparatów przeciwbólowych OTC przez pacjentów w podeszłym wieku.
Alkaloidy: digoksyna, skopolamina, alkaloidy sporyszu
Ze względu na wąskie okno terapeutyczne i duże ryzyko zażycia dawki toksycznej, zaleca się unikać digoksyny w leczeniu niewydolności serca i arytmii u starszych. Czynniki takie jak zmiana objętości dystrybucji i zmniejszony udział tkanki mięśniowej, zwiększają ryzyko zatrucia alkaloidami naparstnicy. U osób w podeszłym wieku w leczeniu stanów spastycznych mięśniówki gładkiej powinno unikać się alkaloidów tropanowych jak hioscyna, zaś w leczeniu migren i hipotonii – ergotaminy i pochodnych.
Źródła:
Ksiądzyna D., Szeląg A.: Specyfika farmakoterapii u pacjentów w podeszłym wieku, Psychogeriatria polska, 2013, 10(3), 115-216;
Midlov P. et al.: Drug related problems in elderly, 2009, 1-6, 37-44;
http://www.healthcare.uiowa.edu/minimedicalschool/documents/BeersCriteriaPublicHandout041012.pdf
