Jeszcze do niedawna nasza wiedza o substancjach leczniczych zawartych w roślinach była niewielka. Tradycje stosowania ziół w danych schorzeniach pielęgnowano przez wieki, trudno jednakże było udowodnić ich rzeczywistą skuteczność. Surowiec naturalny podlega z definicji wahaniom zawartości substancji czynnych ze względu na odmianę, porę i sposób zbioru, miejsce występowania, a nawet sposób uprawy i przechowywanie gotowego surowca. Dzięki nowoczesnym metodom analitycznym możemy z całą pewnością potwierdzić występowanie konkretnych substancji leczniczych w surowcu, w dawce wystarczającej do prowadzenia terapii. Dzięki temu standaryzowane ekstrakty roślinne wróciły do łask i aktualnie są częstym gościem na półkach aptecznych, w szczególności w preparatach złożonych dostępnych bez recepty.
W 1853 roku chemik Charles Frederic Gerhardt po raz pierwszy wytworzył z chlorku acetylu i salicylanu sodu popularną aspirynę. Jednakże nie jest to najstarszy niesteroidowy lek przeciwzapalny. W tym samym celu dużo wcześniej wykorzystywano różne ekstrakty roślinne. Już na papirusach egipskich z II w. p.n.e. widniały informacje o lekach przygotowywanych z kory wierzby białej (Salix alba), które obniżały gorączkę i działały przeciwbólowo. Wyciąg z kory wierzby zawiera ok. 8,2% salicyny, związku który metabolizowany jest do kwasu salicylowego w wątrobie. Współczesne badania [1] wykazują, że dzięki komplementarnemu działaniu garbników i flawonoidów z kwasem salicylowym ekstrakt z kory wierzby działa silniej przeciwbólowo i przeciwzapalnie niż podstawowa dawka lecznicza kwasu acetylosalicylowego. Nie wykazuje przy tym działania drażniącego na błonę śluzową żołądka. Może być przydatny przy przewlekłym leczeniu stanów zapalnych stawów, gdy leki z grupy NLPZ są z różnych względów niewskazane. Ekstrakt można zażywać w postaci sproszkowanej, w Polsce dostępna jest kora do zaparzania.
Inną rośliną skuteczną w stanach zapalnych jest czarnuszka siewna (Nigella sativa) [2]. Olejek w niej zawarty wykazuje silne działanie przeciwhistaminowe. Wykazano, że stałe stosowanie olejku z czarnuszki znacząco zmniejsza częstotliwość występowania ataków astmy związanych z alergią wziewną. Wprowadzenie go do terapii umożliwiło znaczne obniżenie dawek stosowanych kortykosteroidów oraz zmniejszyło subiektywną uciążliwość objawów alergii, takich jak łzawienie i katar. Z działaniem przeciwhistaminowym związana jest również skuteczność przeciwwrzodowa N.sativa – zawarty w nasionach tymochinon zwiększa stężenie mucyny w błonie żołądka i redukuje poziom histaminy. Udowodniono również silne działanie przeciwgrzybiczne i przeciwbakteryjne ekstraktu z nasion. W hurtowniach farmaceutycznych dostępne są nieliczne preparaty zawierające olejek z czarnuszki. Pacjentom warto polecić postać kapsułkowaną, ponieważ czysty olejek ma dość specyficzny smak.
Równie ważnym surowcem o działaniu przeciwbólowym i przeciwzapalnym jest kłącze imbiru lekarskiego (Zingiberis rhizoma) [3]. Wykazano, że ekstrakt z imbiru hamuje wytwarzanie cytokin prozapalnych i prawdopodobnie blokuje kaskadę kwasu arachidonowego poprzez blokowanie COX-1 i COX-2. Choć działanie to jest nieselektywne, podobnie jak u NLPZ, to nie wykazano żadnych efektów ubocznych przy długotrwałym stosowaniu ekstraktu z imbiru. Dzięki temu może być on skuteczny w leczeniu przewlekłych stanów zapalnych stawów. Imbir działa również przeciwwymiotnie, przeciwbakteryjnie i przeciwwirusowo.
Bezpieczeństwo stosowania ekstraktów roślinnych, przy prawidłowo prowadzonej terapii, jest bezsprzecznie większe niż leków chemicznych. Rzadsze występowanie efektów ubocznych, brak kumulacji w organizmie oraz często występujące synergistyczne działanie poszczególnych substancji leczniczych występujących w surowcu przemawia w dużym stopniu za stosowaniem leków ziołowych.
Literatura:
1. Zielonka A, Łoniewski I, Samochowiec L i wsp. Właściwości farmakologiczne standaryzowanego wyciągu z kory wierzby (cortex salicis). Post Fitoter 2000; 2:23-30
2. Mańkowska D., Bylka W., Nigella Sativa L.-związki czynne, aktywność biologiczna, Herba Polonica, vol. 55, 2009, nr 1, 109-125
3. Baraniak J, Kania M. Wybrane surowce zielarskie o działaniu przeciwbólowym, przeciwzapalnym i przeciwreumatycznym. Postępy Fitoterapii 2/2011, s. 94-99.
