Zaparcia to częsty problem w populacji ogólnej. Szacuje się, że do 30% osób cierpi na tę dolegliwość. Jednak wśród osób starszych, po 65. roku życia występują one częściej i mogą wpływać na pogorszenie jakości życia [1]. Wyróżnia się zaparcia pierwotne i wtórne (jatrogenne lub niejatrogenne). Zaparcia wtórne występują częściej, ale w praktyce aptecznej spotkamy także wiele osób z problemem o charakterze pierwotnym [1].
Osoby w podeszłym wieku borykający się z zaparciami często leczą się na własną rękę. Niewłaściwe stosowania preparatów przeczyszczających może prowadzić do innych dolegliwości [2]. Pacjenci rzadko wdrażają odpowiednie postępowanie profilaktyczne, rzadko również sięgają po pomoc lekarską. Może to wynikać z faktu, iż ciężko jest dostać się na wizytę lub też z powodu wstydu.
Zaparcia w grupie osób starszych – problem wyjątkowy
Zaparcia u osób w podeszłym wieku wiąże się nie tylko z zaburzonym rytmem wypróżnień. Dla pacjentów w tej grupie wiekowej ważna jest też jakość wypróżnienia. Bywa, że może towarzyszyć mu ból, wysiłek lub bolesne parcie [1].
W grupie tej schorzenie jest częstsze z wielu powodów. Wraz z wiekiem zmienia się fizjologia organizmu, dodatkowo osoby starsze nie stosują podstawowych zasad profilaktyki, chorują na wiele chorób przewlekłych i stosują wiele różnych leków. Te wszystkie czynniki prowadzą w efekcie do wzrostu ryzyka powstawania problemu [1].
Zaparcia pierwotne – etiologia [1]
Wraz z wiekiem zmienia się budowa i czynność układu pokarmowego. Zanikowi ulega błona śluzowa całego układu, który w procesie starzenia staje się gorzej ukrwiony i unerwiony. Co ciekawe, mimo powyższych zmian, czas pasażu w jelicie cienkim wraz z wiekiem nie ulega zmianie, ale czas pasażu w okrężnicy wydłuża się. Dodatkowo u osób starszych pojawia się również problem z napięciem mięśni zwieraczy. Jednak same zmiany w czynności dolnego odcinka przewodu pokarmowego nie są wystarczające dla wystąpienia zaparcia.
Te wszystkie aspekty przy współwystąpieniu czynników dodatkowych mogą prowadzić do zaparcia u osób starszych. Wśród tych czynników wyróżniamy:
- dietę ubogą w błonnik,
- niedostateczną podaż płynów prowadzącą do odwodnienia,
- zbyt małą aktywność fizyczną,
- obniżenie sprawności fizycznej,
- zaburzenie funkcji poznawczych.
Odwodnienie organizmu
Jednym z występujących, a niedocenianych problemów osób w wieku podeszłym, są zaparcia wynikające z odwodnienia. Może się zdarzyć, że seniorzy ograniczają ilość spożywanych płynów, z różnych przyczyn nie chcą zbyt często chodzić do toalety, nie mają również nawyków prawidłowego nawadniania. Postępowanie takie może prowadzić do rozwoju zaparć [2].
Zaparcia wtórne
Drugim ważnym problemem u osób starszych są zaparcia wtórne. Część z nich pojawia się w następstwie chorób przewlekłych (np. cukrzyca, niedoczynność tarczycy, choroby neurologiczne, schorzenia układu pokarmowego, depresja), pozostałe jako efekt stosowanych leków [1, 3]. U pacjenta zgłaszającego się do apteki z problemem zaparć warto zwrócić uwagę, czy nie przyjmuje aktualnie preparatów, które mogą sprzyjać występowaniu zaparć. Należą do nich [1, 4]:
- leki zobojętniające kwas solny w żołądku,
- leki antycholinergiczne,
- antydepresanty,
- preparaty wapnia i żelaza,
- blokery wapnia,
- analgetyki opioidowe,
- leki przeciwhistaminowe,
- niesteroidowe leki przeciwzapalne np. ibuprofen.
Zalecane postępowanie
Ze względu na złożony problem zaparć w grupie osób starszych prawidłowe postępowanie jest niezwykle ważne. Leczenie rozpoczyna się od metod niefarmakologicznych. Pacjent powinien wdrożyć odpowiednie postępowanie profilaktyczne dotyczące zmiany stylu życia i diety. Należy zalecić zwiększenie spożycia płynów, zwrócenie uwagi na odpowiednią ilość błonnik w diecie (25–30g/d) oraz wdrożenie aktywności fizycznej (choćby pod postacią codziennych spacerów). Zaleca się również ograniczenie palenia tytoniu i spożywania napojów alkoholowych [1, 5]. Jeśli to nie pomoże, to wtedy możemy zaproponować leki, pamiętając o konieczności konsultacji lekarskiej, szczególnie jeśli problem jest przewlekły lub pojawiają się jakieś niepokojące objawy.
Zaparcia krótkotrwałe a przewlekłe – możliwości terapeutyczne
Po przeprowadzeniu odpowiedniego wywiadu i wykluczeniu objawów alarmowych, które powinny skłonić pacjenta do wizyty u lekarza, możemy zaproponować leczenie środkami dostępnymi bez recepty. Farmakoterapię rozpoczyna się od środków osmotycznych lub pobudzających (drażniących). Stosunkowo szybko i skutecznie działają preparaty drażniące śluzówkę jelita, np. bisacodyl (Dulcobis). Lek ten stymuluje okrężnicę do skurczów, przyśpiesza motorykę, a także zwiększa ilość wody w świetle jelita. Działa w przewidywalnym czasie od 6 do 12 godzin [6, 7].
Autor: mgr farm. Iwona Napierała
Literatura:
- Sikorski T., Zaparcie w wieku podeszłym – odrębności diagnostyczne i terapeutyczne. Postępy Nauk Medycznych 2011; 5: 424–
- Jośko-Ochojska J. i in., Odwodnienie osób w podeszłym wieku jako problem zdrowia publicznego. Hygeia Public Health 2014; 49(4): 712–
- Dzierżanowski T., Rydzewska G., Zaparcie stolca – trudny problem leczniczy. Prz Gastroenterol 2012; 7(5): 249–
- Kożuch M., Dzieniszewski J., Zaparcie – istotny problem w codziennej praktyce lekarskiej. Terapia 2005; 6(180) 47–53.
- Ehrmann-Jóśko A. i in., Zaparcie – problem ludzi w różnym wieku. Terapia 2013; 2(287): 68–76.
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Dulcobis 12/2017.
- Subedi A., Moniuszko A., Łodyga M., Rydzewska G., Zaparcie stolca – co nowego w aktualnych wytycznych? Terapia. Gastroenterologia. Rok XXVI, NR 10 (369), Październik 2018, s. 46.
Dulcobis, 5 mg, tabletki dojelitowe. Jedna tabletka dojelitowa zawiera 5 mg bisakodylu (Bisacodylum). Substancje pomocnicze: laktoza 33,2 mg, sacharoza 23,4 mg. Wskazania do stosowania: Krótkotrwałe, objawowe leczenie zaparć. W przygotowaniu do badań diagnostycznych, w leczeniu przed i pooperacyjnym, w stanach wymagających ułatwienia defekacji. Dawkowanie i sposób podawania: Produkt przeznaczony jest do krótkotrwałego stosowania. Okres samodzielnego stosowania produktu leczniczego Dulcobis nie powinien przekraczać 5 dni. Dawkowanie: Jeśli lekarz nie zaleci inaczej, zaleca się następujące dawkowanie: Krótkotrwałe leczenie zaparć: Dorośli: 1-2 tabletki dojelitowe (5-10 mg) na dobę przed snem. Zaleca się rozpoczęcie leczenia od najmniejszej dawki. Dawkę można dostosować do najwyższej zalecanej dawki w celu uzyskania regularnych wypróżnień. Nie należy przekraczać maksymalnej dawki dobowej. Dzieci i młodzież: Młodzież i dzieci powyżej 10 lat: 1-2 tabletki dojelitowe (5-10 mg) na dobę przed snem. Zaleca się rozpoczęcie leczenia od najmniejszej dawki. Dawkę można dostosować do najwyższej zalecanej dawki w celu uzyskania regularnych wypróżnień. Nie należy przekraczać maksymalnej dawki dobowej. Dzieci 4-10 lat: 1 tabletka dojelitowa (5 mg) na dobę przed snem. Nie należy przekraczać maksymalnej dawki dobowej. Dzieci w wieku 10 lat i młodsze z przewlekłymi lub uporczywymi zaparciami powinny być leczone wyłącznie pod opieką lekarza. Sposób podawania: Aby spowodować wypróżnienie rano, produkt leczniczy należy zastosować dzień wcześniej wieczorem. Tabletki dojelitowe należy połknąć w całości i obficie popić wodą. Przygotowanie do badań diagnostycznych i zabiegów chirurgicznych: Produkt powinien być stosowany pod nadzorem personelu medycznego. Dorośli: 2-4 tabletki dojelitowe (10-20 mg) wieczorem w dniu poprzedzającym badanie, a następnego dnia rano zalecane jest podanie natychmiast działającego środka przeczyszczającego (np. czopka). Dzieci powyżej4 lat: jedna tabletka dojelitowa (5 mg) wieczorem, a następnego dnia rano zalecane jest podanie natychmiast działającego środka przeczyszczającego (np. czopka). Przeciwwskazania: Dulcobis jest przeciwwskazany u pacjentów z niedrożnością jelit, z ostrymi stanami w obrębie jamy brzusznej, w tym z zapaleniem wyrostka robaczkowego, ostrymi chorobami zapalnymi jelit oraz z silnymi bólami brzucha z towarzyszącymi mdłościami i wymiotami, które mogą być objawem poważnych chorób. Dulcobis jest również przeciwwskazany w stanach ciężkiego odwodnienia oraz u pacjentów ze znaną nadwrażliwością na bisakodyl lub jakikolwiek inny składnik produktu. W przypadku rzadkich chorób genetycznych, w których występuje nietolerancja składnika pomocniczego produktu, stosowanie produktu jest przeciwwskazane. Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności dotyczące stosowania: Tabletki dojelitowe nie powinny być przyjmowane wraz ze środkami zmniejszającymi zakwaszenie górnego odcinka przewodu pokarmowego, takimi jak mleko, leki zobojętniające sok żołądkowy lub inhibitory pompy protonowej, aby zapobiec przedwczesnemu rozpuszczaniu otoczki tabletki. Podobnie jak w przypadku innych leków przeczyszczających, produktu leczniczego nie należy stosować codziennie przez długi okres bez zbadania przyczyny zaparć. Długotrwałe stosowanie może prowadzić do zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej i hipokaliemii. Utrata wody z jelit może sprzyjać odwodnieniu. Do objawów należy pragnienie i skąpomocz. U pacjentów z utratą płynów, u których odwodnienie może być niebezpieczne (np. w niewydolności nerek, u osób w podeszłym wieku) przyjmowanie produktu leczniczego Dulcobis powinno zostać przerwane, a leczenie można wznowić tylko pod nadzorem lekarskim. Leki przeczyszczające, w tym Dulcobis nie wpływają na utratę masy ciała. Pacjenci mogą zaobserwować obecność krwi w kale, jednak objaw ten ma zwykle łagodne nasilenie i samoograniczający się charakter. Odnotowano przypadki zawrotów głowy oraz omdleń u pacjentów stosujących produkt leczniczy Dulcobis. Dostępne dane na temat tych przypadków wskazują, że omdlenia te wiążą się z wysiłkiem przy wypróżnieniu lub z reakcją wazowagalną na ból brzucha, który może być związany z zaparciami, ale niekoniecznie bezpośrednio związany ze stosowaniem produktu leczniczego. W okresie ciąży preferowanymi metodami leczenia zaparć jest zwiększenie podaży płynów, zwiększenie zawartości błonnika w diecie oraz zwiększenie aktywności fizycznej. Stosowanie leków pobudzających perystaltykę jelit, takich jak np. bisakodyl nie jest zalecane poza ściśle uzasadnionymi przypadkami. Produkt leczniczy zawiera 33,2 mg laktozy w jednej tabletce dojelitowej, co w przeliczeniu na maksymalną dawkę dobową daje 66,4 mg w leczeniu zaparć u dorosłych, młodzieży i dzieci powyżej 10 lat i 33,2 mg w leczeniu zaparć u dzieci w wieku 4-10 lat. W przygotowaniu do badań radiologicznych ilość ta wyniesie 132,8 mg w maksymalnej zalecanej dawce dobowej u dorosłych i 33,2 mg u dzieci w wieku 4-10 lat. Lek nie powinien być stosowany 2 u pacjentów z rzadko występującą dziedziczną nietolerancją galaktozy, niedoborem laktazy (typu Lapp) lub zespołem złego wchłaniania glukozy-galaktozy. Produkt leczniczy zawiera 23,4 mg sacharozy w jednej tabletce dojelitowej, co w przeliczeniu na maksymalną dawkę dobową daje 46,8 mg w leczeniu zaparć u dorosłych, młodzieży i dzieci powyżej 10 lat i 23,4 mg w leczeniu zaparć u dzieci w wieku 4-10 lat. W przygotowaniu do badań radiologicznych ilość ta wyniesie 93,6 mg w maksymalnej zalecanej dawce dobowej u dorosłych i 23,4 mg u dzieci w wieku 4-10 lat. Pacjenci z rzadkimi dziedzicznymi zaburzeniami związanymi z nietolerancją fruktozy, zespołem złego wchłaniania glukozy-galaktozy lub niedoborem sacharazy-izomaltazy, nie powinni przyjmować produktu leczniczego Dulcobis. Działania niepożądane: Do najczęściej zgłaszanych działań niepożądanych podczas leczenia należą bóle brzucha i biegunka. Częstość działań niepożądanych określono na podstawie połączonego zestawu danych z 23 badań klinicznych nad preparatem Dulcobis, obejmujących 3368 pacjentów. Częstość występowania zgodnie z konwencjami terminologicznymi MedDRA: bardzo często: > 1/10; często: > 1/100, < 1/10; niezbyt często: > 1/1000, < 1/100; rzadko: >1/10 000, < 1/1000; bardzo rzadko (< 1/10 000) częstość nieznana (nie można jej oszacować na podstawie dostępnych danych). Zaburzenia układu immunologicznego: Rzadko: reakcje nadwrażliwości, obrzęk naczynioruchowy*, reakcje anafilaktyczne* Zaburzenia metabolizmu i odżywiania: Rzadko: odwodnienie* Zaburzenia układu nerwowego: Niezbyt często: zawroty głowy Rzadko: omdlenie. Zawroty głowy i omdlenie występujące po zażyciu bisakodylu mogą się pojawić w związku z odpowiedzią wazowagalną (np. skurcze w obrębie jamy brzusznej, defekacja). Zaburzenia żołądkowo-jelitowe: Często: skurcze w obrębie jamy brzusznej, ból w jamie brzusznej, biegunka, nudności. Niezbyt często: uczucie dyskomfortu w jamie brzusznej, wymioty, krew w kale, uczucie dyskomfortu w okolicach odbytu. Rzadko: zapalenie okrężnicy, w tym niedokrwienne zapalenie jelita grubego*. *Działania niepożądane nie były obserwowane w żadnym z wybranych badań klinicznych dla leku Dulcobis. Szacunki opierają się na górnej granicy jego 95% przedziału ufności, obliczanego dla całej populacji leczonych pacjentów zgodnie z wytycznymi UE (3/3056, który odnosi się do „rzadko”). Zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych: Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, Al. Jerozolimskie 181C, 02-222 Warszawa, tel.: + 48 22 49 21 301, faks: + 48 22 49 21 309, e-mail: ndl@urpl.gov.pl Dzialania niepożądane można zgłaszać również podmiotowi odpowiedzialnemu. Produkt leczniczy wydawany bez przepisu lekarza – OTC. Przed zastosowaniem należy zapoznać się z pełną informacją o leku. Podmiot odpowiedzialny posiadający pozwolenie na dopuszczenie do obrotu: Sanofi-Aventis Sp. z o.o. Pozwolenie na dopuszczenie do obrotu wydane przez Prezesa URPLWMiPB nr: 18720 Informacji w Polsce udziela: Sanofi-Aventis Sp. z o.o., ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa, Tel. +22 280 00 00.{ChPL 12/2017}.
MAT-PL-2200675-1.0-04.2022
ARTYKUŁ SPONSOROWANY
