Brak dowodów na korzyści ze stosowania mega dawek witaminy C

Kwas askorbinowy (witamina C) jest związkiem, którego ludzki organizm nie potrafi samodzielnie syntetyzować. Z tego powodu musi być dostarczany wraz ze zdrową zbilansowaną dietą. Witamina C zawarta w pożywieniu jest nietrwała, dlatego w większości produktów towarzyszą jej bioflawonoidy (np. rutozyd) stanowiące ochronę antyoksydacyjną, wspomaganie wchłaniania oraz działają synergistycznie. Określa się, że na 50 mg witaminy C powinno przypadać 10 mg bioflawonoidów [1,2].

Norma spożycia jest dla witaminy C największa spośród wszystkich witamin i wynosi średnio 1 mg/kg masy ciała u osób dorosłych i 2 mg/kg masy ciała u niemowląt i dzieci [1]. Obecne zalecenia RDA (ang. Recommended Dietary Allowance) wynoszą od 60 do 120 mg/ dzień (w zależności od grupy demograficznej, a przede wszystkim wieku i płci, zapotrzebowanie rośnie również u kobiet w ciąży i matek karmiących) [3].

Istnieje wiele grup pacjentów oraz wskazań klinicznych, w których zaleca się dodatkową jej suplementację, np. u palaczy, osób poddawanych stresowi, cukrzyków, chorych na nadciśnienie, podczas przeziębienia [3].

Z tego powodu, w ostatnich latach panuje coraz większa moda stosowania dużych dawek witaminy C (1 000 – 2 000 mg jednorazowo). Pacjenci zażywają je profilaktycznie, ale również w przebiegu przeziębień jako postępowanie wspomagające leczenie.

Czy jednak w tym przypadku większa dawka oznacza lepszą skuteczność? Czy wybór suplementu diety zawierającego 1 000 mg w zastępstwie leku o dawce 100 – 200 mg jest dobrym rozwiązaniem?

Wchłanianie gwarancją skuteczności  

Skuteczność stosowania preparatów leczniczych i suplementów diety w dużym stopniu zależy od procesu ich wchłaniania do organizmu i biodostępności.

Wchłanianie odbywa się na zasadzie przenikania cząstek przez bariery biologiczne. Szybkość i efektywność tego procesu warunkują stężenie substancji chemicznej we krwi, a tym samym jego skuteczności i siły działania. Wartość określającą stosunek ilości leku wchłoniętego podanego drogą pozanaczyniową (np. doustnie) do dawki obecnej w krążeniu po podaniu donaczyniowym nazywamy dostępnością biologiczną [4].

Zmiany biodostępności witaminy C w zależności od podanej dawki

Witamina C jest wchłaniania do organizmu w dwunastnicy i proksymalnej części jelita cienkiego. Dzięki swojemu charakterowi kwasowemu, dobrej rozpuszczalności w wodzie oraz istnieniu aktywnych transporterów dla tej cząsteczki, witamina C wchłania się bardzo efektywnie w określonych dawkach [5].

Jednak jej biodostępność znacząco różni się dla określonych dawek, a dokładnie maleje w przypadku ich zwiększania. Związane jest to z faktem, iż farmakokinetyka witaminy C jest nieliniowa. Organizm broni się przed dużymi dawkami kwasu askorbinowego poprzez ograniczenie jej wchłaniania i zwiększenie wydalania wraz z moczem, tym samym maleje efektywne wchłanianie i biodostępność [5].

W badaniu Levine at al. zaobserwowano, że biodostępność witaminy C po doustnym podaniu dawki 200 mg wynosiła 100%, ale drastycznie spadła przy zwiększaniu dawki – po podaniu 500 mg wynosiła w grupie badanej średnio 73%, a przy dawce 1250 mg średnio 50% (w przypadku jednego pacjenta wartość ta była nawet na poziomie 33%) [6].

W innym badaniu oznaczono dokładną biodostępność dla dużej rozpiętości dawek. Pokazało ono, że maksymalna i efektywna biodostępność zatrzymuje się na dawce 500 mg dziennie [7]:

• 89% dla 15 mg/dziennie
• 87% dla 30 mg/dziennie
• 85% dla 50 mg/dziennie
• 80% dla 100 mg/dziennie
• 72% dla 200mg/dziennie
• 63% dla 500 mg/dziennie
• 46% dla 1250 mg/dziennie

Dla dawek 3 000 mg i więcej dostępność biologiczna po podaniu doustnym wynosi już tylko 40% przyjętej dawki [8].

Zmiany kinetyki kwasu askorbinowegopo podaniu zwiększających się dawek obrazuje Ryc. 1. Doskonale widać na niej, że stężenie witaminy C osoczu rośnie wraz ze zwiększeniem podanej dawki doustnie, ale tylko w jej niższych wartościach (do około 500 mg), wyższe dawki praktycznie nie zmieniają już stężenia kwasu askorbionowego w osoczu [9].

Po wchłonięciu witaminy C z układu pokarmowego i osiągnięciu jej stacjonarnego stężenia we krwi na poziomie 1,6 mg/dl pozostała dawka witaminy C jest natychmiastowo eliminowana przez nerki [10]. Z uwagi na tę właściwość (zwiększonego wydalania po przyjęciu większych dawek) nie zaleca się obecnie podawania dziennie dawek witaminy C przekraczającej 1 000 mg. Zwiększona eliminacja po osiągnięciu stanu stacjonarnego we krążeniu wiąże się z ryzykiem rozwoju kamieni szczawianowych w nerkach, nie obserwuje się również żadnej potencjalnej korzyści z takiego postepowania, a jedynie zwiększone ryzyko działań niepożądanych [5,6].

Rozwój kamieni nerkowych

Ryzyko rozwoju kamieni nerkowych w wyniku przyjmowania uderzeniowych dawek witaminy C zostało wykazane w kilku badaniach klinicznych. W jednym z nich dwóm grupom pacjentów podawano duże dawki kwasu askorbinowego. Do pierwszej grupy zakwalifikowano osoby mające skłonności do tworzenia się chorobę kamieni nerkowych w wywiadzie, a do drugiej osoby zdrowe. Wszystkim pacjentom podawano 1000 mg witaminy C dwa razy dziennie przez 6 dni, a następnie przez 24 godziny szczawiany w dawce 136 mg. U 40% pacjentów z obu grup zaobserwowano 10% wzrost wydalania szczawianów z moczem. Wiązało to się u nich ze wzrostem ryzyka rozwoju kamicy nerkowej. Wzrost stężenia szczawianów w tych grupach związany był ze zwiększeniem endogennej syntezy (witamina C metabolizowana jest do szczawianów), jak i zwiększonej absorpcji szczawianów podanych doustnie. Procesy te były jednak mocno zindywidualizowane [11].

Jednoznacznie wskazuje to na ryzyko i z tego względu stosowanie wysokich dawek witaminy C powinno zawsze być bardzo ostrożnie, nawet u osób, u których kamienie nerkowe wcześniej nie występowały [1,11].

W badaniach z 2011 roku wykazano nawet, że przewlekłe stosowanie dużych dawek witaminy C może powodować do nefropatii szczawianowej, rozwój której jest bezpośrednio związany z odkładaniem się szczawianów wapniach w nefronach [12].

Inne działania niepożądane związane z podawaniem dużych dawek witaminy C

Dodatkowo duże dawki witaminy C mogą powodować zaburzenia układu pokarmowego spowodowane rozwojem biegunki hiperosmotycznej [5]. Objawy takie najczęściej rozwijają się po przyjęciu bardzo wysokich dawek (5-10g), ale mogą się również pojawić w przypadku przewlekłego stosowania co najmniej 2g dziennie. Zwykle objawy dolegliwości ustępują po 7-14 dniach [7].

Nadużywanie witaminy C poprzez przyjmowanie jej dużych dawek dobowych może skutkować również nadmiernym wchłanianiem żelaza (witamina C wspiera wchłanianie żelaza w jelicie cienkim). W tym przypadku istnieje ryzyko przeładowania tym mikroelementem, które jest szczególnie istotne w grupie osób z chorobami hematologicznymi, takim jak hemochromatoza, niedokrwistość sideroblastyczna, beta-talasemia czy też anemia sierpowata [1].

PODSUMOWANIE

Ze względu na ograniczone wchłanianie i biodostępność, brak wystarczających dowodów na korzyści terapeutyczne oraz ryzyko wystąpienia działań niepożądanych środowiska naukowe podchodzą obecnie bardzo sceptycznie do podawania mega dawek witaminy C rekomendując suplementację na poziomie 200 mg w dawce jednorazowej [8].

Piśmiennictwo:

1. Maćkowiak K, Torliński L. Współczesne poglądy na rolę witaminy C w fizjologii i patologii człowieka. Nowiny Lekarskie 2007; 4(76): 349-356
2. Bruno G. Vitamin C & bioflavonoids. Huntington College of Health Sciences 2002: 1-6
3. Grober U. Mikroskładniki odżywcze. MedPharm; Wrocław 2009:79-86
4. Orzechowska-Juzwenko K. Farmakologia kliniczna. Znaczenie w praktyce medycznej. Wydawnictwo Medyczne Górnicki; Wrocław 2006: 12-14
5. Janda K i in. Witamina C – budowa, właściwości funkcje i występowania. Pom J Life Sci 2015; 4(61): 419-425
6. Levine M et al. Vitamin C pharmacokinetics in healthy volunteers: Evidence for a recommended dietary allowance. Proc Natl Acad Sci USA 1996; 93: 3704-3709
7. Martirosyan DM, Pacier C. Vitamin C: optimal dosages, supplementation and use in disease prevention. Functional Foods in Health and Disease 2015; 5(3): 89-107
8. Dobosz A. Witamina C. Fakty i mity. Świat Przemysłu Farmaceutycznego 2016; 1: 76-81
9. Levine M et al. Vitamin C: A concentration-function approach yields pharmacology and therapeutic discoveries. American Society of Nutrition 2001; 2: 78-88
10. Pauling L. Are Recommended Daily Allowances for Vitamin C Adequate? Proc Natl Acad Sci USA 1974; 11: 4442-4446
11. Baxmann AC et al. Effect of vitamin C supplements on urinary oxylate and pH in calcium stone-forming patients. Kidney International 2003; 63: 1066–1071
12. Lamarche J et al. Vitamin-C induced oxalate nephropathy. International Journal of Nephrology 2011: 1-4