Wykorzystanie produktów pszczelich w medycynie zwane jest apiterapią. Znajdują one zastosowanie w leczeniu i profilaktyce wielu schorzeń, do których przede wszystkim należy zaliczyć schorzenia układu oddechowego, reumatologiczne, dermatologiczne, czy układu pokarmowego. Wykorzystanie w medycynie, produktów pochodzących od pszczół, zyskuje na coraz większej popularności. Stanowią one nie tylko alternatywę dla terapii syntetycznymi substancjami leczniczymi, ale przede wszystkim stanowią ich cenne uzupełnienie (czytaj również: Z pasieki do apteki. Farmaceuta o pszczelarskiej pasji…).
Apiterapia znana od wieków
Produkty pszczele wykorzystywane są przez ludzi na całym świecie od zarania dziejów. W starożytnym Egipcie, królowa Kleopatra, regularnie odbywała kąpiele w oślim mleku i miodzie, a to wszystko dla zachowania młodej i pięknej cery. Ponadto, egipcjanki stosowały miód, pyłek pszczeli oraz propolis na cerę, aby zahamować proces starzenia się skóry. O popularności miodu w Egipcie niech świadczą fakty odnalezienia w grobowcach po tysiącach lat, licznych naczyń z miodem, który co ciekawe nadal nadawał się do spożycia. Ponadto, wosk pszczeli był używany przez Egipcjan do balsamowania zwłok, co świadczy o jego działaniu antyseptycznym i przeciwbakteryjnym.
W Starożytnej Grecji wykorzystywano działanie lecznicze pszczelego jadu. Odkryto, że w połączeniu z miodem świetnie wpływa on na wzrost włosów. Sam miód, w Starożytnej Grecji był bardzo powszechny. Wierzono, że jego spożycie zapewnia długowieczność. Natomiast, jak podają źródła, Hipokrates wykorzystywał go w celu przyspieszenia gojenia ran, a także w leczeniu niewydolności wątroby.
Miód przewijał się również w starożytnej kulturze i sztuce. Najstarsze, znane malowidło w skale z Cuevas de la Avena w Walencji, którego wiek datuje się na 20 tys. lat, przedstawia otwór skalny, wokół którego latają pszczoły. W kierunku otworu, po linie zmierza dwóch mężczyzn, którzy prawdopodobnie mają za zadanie zebrać miód. O produktach pszczelich w swoich dziełach pisał również rzymski poeta, Wergiliusz. W Egipcie natomiast, pszczoły symbolizowały łzy Boga Słońca i w ten sposób zostały przedstawione na herbie tego starożytnego państwa.
Produkty pszczele
Najsłynniejszym produktem pszczelim bez wątpienia jest miód. Jednak, w medycynie wykorzystywane są również inne produkty pochodzące od pszczół. Są to przede wszystkim: propolis, mleczko pszczele, jad pszczeli, wosk pszczeli, pierzga. Poniżej pokrótce scharakteryzuje każdy z nich.
Miód
Bez wątpienia najbardziej znany produkt pszczeli. Powstaje z zebranego przez pszczoły nektaru kwiatowego lub spadzi, zawierających sacharozę, która w kontakcie z pszczelimi enzymami przekształca się do cukrów prostych: glukozy i fruktozy. Miód wykazuje przede wszystkim działanie antyseptyczne i antybakteryjne, jednak poza tym ma bardzo szerokie zastosowanie w medycynie, które jest zróżnicowane w zależności od rodzaju miodu:
- miód spadziowy: stosowany w leczeniu schorzeń górnych dróg oddechowych. Również działa immunostymulująco;
- miód lipowy: stosowany w leczeniu schorzeń górnych dróg oddechowych, przeziębieniach oraz w stanach zapalnych dróg moczowych;
- miód akacjowy: stosowany w schorzeniach układu pokarmowego, takich jak choroba wrzodowa żołądka, zgaga, zaparcia;
- miód rzepakowy: jego właściwości są wykorzystywane w leczeniu stanów zapalnych górnych dróg oddechowych, schorzeniach układu krążenia oraz w chorobach dermatologicznych;
- miód gryczany: ma pozytywny wpływ na funkcjonowanie mięśnia sercowego, a jego przyjmowanie wyostrza wzrok, słuch, a także korzystnie wpływa na koncentrację i pamięć;
- miód wielokwiatowy: jego stosowanie jest zalecane w chorobach alergicznych;
- miód wrzosowy: znajduje zastosowanie w leczeniu stanów zapalnych dróg moczowych, kamic nerkowych, a także w zespole jelita drażliwego;
Propolis
Powstaje z zebranych przez pszczoły smolistych i balsamicznych substancji pochodzących z pączków drzew i krzewów, a także z zebranych żywic z kory drzew. Przez pszczoły jest on wykorzystywany w celu zabezpieczenia ula przed rozwojem drobnoustrojów, a także do zdezynfekowania plastrów przed złożeniem w nich jaj. Propolis, w obliczu coraz bardziej rozwijającej się antybiotykooporności, nazywany jest antybiotykiem XXI wieku. Oprócz działania przeciwbakteryjnego wykazuje on działanie przeciwwirusowe, przeciwgrzybicze, a także przeciwzapalne.
Mleczko pszczele
Jest wydzielane przez gruczoły gardzielowe pszczół robotnic. Jest nim karmiona przede wszystkim królowa matka, która składa nawet do 3000 jaj dziennie, a także stanowi pokarm dla larw, do 3. dnia ich życia. Mleczko pszczele jest najbardziej wartościowym pokarmem jaki występuje w przyrodzie. Zawiera ono wszystkie kompletne witaminy i minerały. Działa antyseptycznie, przeciwbakteryjnie, a także korzystnie wpływa na koncentrację i samopoczucie.
Jad pszczeli
Jest wytwarzany przez żądło robotnic i królowych matek w momencie zagrożenia i jest przez nie wykorzystywany w obronie siebie samej, ula, a także innych jego mieszkańców. Pozyskiwany od pszczół jad znajduje zastosowanie w leczeniu chorób reumatycznych, migreny, astmy, a także ran. Jad jest podawany pacjentom w postaci kontrolowanych zastrzyków, inhalacji oraz maści.
Pierzga
To pyłek kwiatowy zmieszany z miodem i enzymami wydzielanymi przez gruczoły ślinowe pszczół. Przenoszą one go do plastrów w ulu, gdzie ulega beztlenowej fermentacji mlekowej. Pierzga jest pokarmem dla królowej matki oraz młodych. W apiterapii wykorzystywane są przede wszystkim jej właściwości immunostymulujące. Ponadto jej stosowanie łagodzi objawy reakcji alergicznych oraz poprawia koncentrację i pamięć.
Wosk pszczeli
Jest produkowany przez gruczoły woskowe pszczół mających 10-18 dni. Jest on wykorzystywany do wytwarzania przez te owady plastrów, koniecznych do magazynowania w nich miodu, pierzgi, a także do rozwoju jaj, a następnie larw. W medycynie znajduje on zastosowanie w leczeniu schorzeń górnych dróg oddechowych. Ponadto świece woskowe neutralizują szkodliwe zapachy.
Powyżej wymienione produkty pszczele mogą występować w preparatach jednoskładnikowych lub wieloskładnikowych, które oprócz produktów pszczelich zawierają również inne, pochodzenia naturalnego. Co więcej, w lecznictwie coraz większą popularność zyskują, tzw. ziołomiody. Pochodzą one z soków roślinnych, a nie tak jak klasyczne miody z nektarów kwiatowych. Powstają one zazwyczaj przy udziale pszczelarza, który zbiera soki i przemieszcza je do ula, gdzie przy udziale pszczelich enzymów, sacharoza przekształcana jest w cukry proste. Do najczęściej stosowanych ziołomiodów należą te pochodzące z:
- pokrzywy (stosowany w leczeniu stanów zapalnych dróg moczowych i reumatyzmu);
- aloesu (stosowany w zaparciach, ma działanie immunostymulujące);
- głogu (wzmacnia pracę mięśnia sercowego i obniża ciśnienie tętnicze);
Oprócz powyżej opisanych właściwości leczniczych, produkty pszczele są źródłem wszystkich, niezbędnych składników odżywczych, takich jak białko, łatwo i szybko przyswajalne cukry, witaminy oraz minerały. W związku z tym ich spożycie jest zalecane, nawet jako uzupełnienie codziennej diety.
Wydaje się, że włączenie do aptecznego asortymentu miodów i innych produktów pszczelich stanie się już niedługo zjawiskiem powszechnym. Wszystko przez to, że apiterapia zyskuje na popularności, zarówno wśród pacjentów, jak i lekarzy. Doceniane są nie tylko właściwości lecznicze poszczególnych pszczelich produktów, ale przede wszystkim ich ogromna rola, którą odgrywają w profilaktyce.
