Powszechne stosowanie glikokortykosteroidów sprawia, że są one grupą leków dobrze poznanych pod względem skuteczności terapeutycznej, a także bezpieczeństwa. Mimo wszystko, glikokortykosteroidoterapia jest obarczona wysokim ryzykiem występowania skutków ubocznych. Wszystko przez to, że wielu pacjentów decyduje się używać tej grupy leków “na własną rękę”, nie posiadając podstawowej wiedzy o zasadach ich stosowania. Szczególnie dotyczy to leczenia zmian zapalnych powstałych w obrębie skóry.
Dlaczego GKS są stosowane w leczeniu chorób dermatologicznych?
Glikokortykosteroidy są szeroko stosowane w leczeniu chorób dermatologicznych ze względu na wykazywanie przez nich wielokierunkowego działania. Po pierwsze hamują one rozwój stanu zapalnego. Jest to efekt ich działania inhibicującego wobec syntezy cytokin prozapalnych (m.in. interleukin i czynnika martwicy nowotworów TNF-α), a także zahamowania migracji makrofagów, oraz ograniczenia aktywności fibroblastów. Dodatkowo, efektem działania GKS jest zmniejszenie przepuszczalności naczyń krwionośnych oraz stymulowanie ich skurczu, co również wpływa na zahamowanie rozwoju stanu zapalnego. Ponadto, GKS wykazują działanie antyproliferacyjne. Jest ono efektem hamowania przez tą grupę leków syntezy kolagenu. Co więcej, leki te mają właściwości immunosupresyjne, które wynikają z inhibicji syntezy limfocytów T i B.
Dzięki tym wszystkim właściwościom, GKS znajdują zastosowanie w leczeniu zarówno chorób skóry mających podłoże prozapalne, ale i rozrostowe oraz autoimmunologiczne (m.in. łuszczycy, atopowego zapalenia skóry, tocznia rumieniowatego, bielactwa, łojotokowego zapalenia skóry, chłoniaków, czy fotodermatoz).
Działania niepożądane po miejscowym stosowaniu GKS
Pomimo syntetyzowania glikokortykosteroidów nowej generacji, które wykazują wysoką selektywność działania, w dalszym ciągu w trakcie ich stosowania miejscowego pojawiają się skutki uboczne. Są one efektem mechanizmu działania tej grupy leków, m.in. hamowania syntezy kolagenu i elastyny, działania immunosupresyjnego, a także inhibicji proliferacji fibroblastów oraz keratynocytów.
Najczęstszym skutkiem ubocznym stosowania GKS jest ścieńczenie naskórka i skóry właściwej, do którego dochodzi na skutek uszkodzenia integralności warstwy rogowej. Do najbardziej narażonych obszarów skóry należą miejsca, gdzie warstwa rogowa naskórka jest bardzo cienka, tj. zgięcia łokciowe, twarz, szyja. Te miejsca są najbardziej narażone na wystąpienie zmian zapalnych po odstawieniu GKS, a także na działanie alergenów. Również zmiany zanikowe w obrębie naskórka skutkują zwiększoną podatnością skóry na zakażenia bakteryjne, wirusowe, czy grzybicze.
Do częstych skutków ubocznych działania GKS należą również wszelkiego rodzaju przebarwienia i odbarwienia, które są efektem hamowania proliferacji melanocytów. Innymi działaniami niepożądanymi mogącymi pojawić się po stosowaniu GKS jest trądzik, rozstępy, rumień, czy zapalenie mieszków włosowych. Przy stosowaniu tej grupy leków na powieki i w okolice oczu istnieje ryzyko rozwoju jaskry lub zaćmy, stąd zaleca się w trakcie tego typu glikokortykosteroidoterapii korzystanie z konsultacji lekarza okulisty.
Częstym objawem stosowania GKS jest również, tzw. efekt odstawienny. Polega on na nawrocie schorzenia dermatologicznego wobec którego był stosowany lek, po zaprzestaniu jego aplikacji. Jest on najczęściej wynikiem przyjęcia błędnego schematu dawkowania i nie stosowania się do zaleceń lekarskich oraz tych zawartych w ulotce produktu leczniczego.
W jaki sposób zmniejszyć ryzyko pojawienia się działań niepożądanych?
Wystąpienie działań niepożądanych w trakcie glikokortykosteroidoterapii jest głównie efektem popełnienia błędów terapeutycznych podczas stosowania tej grupy leków. Ich podłoże może leżeć w błędnym doborze preparatu wobec okolic ciała, na które miałby być stosowany. Przenikanie poszczególnych glikokortykosteroidów nie zależy tylko i wyłącznie od siły ich działania, ale i od stopnia nawilżenia i grubości warstwy rogowej naskórka. Im jest ona bardziej nawilżona i cieńsza, to stopień penetracji GKS w głąb skóry jest tym większy. W związku z tym GKS najłatwiej wchłaniają się po podaniu na skórę twarzy, powiek, fałdów skórnych, okolic intymnych, a także po aplikacji na błony śluzowe. W związku z tym na te obszary ciała zalecane jest podawanie słabych GKS przez krótki okres czasu. Natomiast obszarami skóry, przez które GKS przenikają słabiej są podeszwy stóp, dłonie, a także kolana i łokcie. Terapia w obrębie tych okolic może wymagać zastosowania silniej działających GKS.
Prawidłowa terapia glikokortykosteroidami powinna polegać na naprzemiennym stosowaniu silnie i słabo działającej substancji leczniczej. Dzięki temu na skórę podawana jest łącznie mniejsza dawka GKS, co minimalizuje ryzyko wystąpienia działań niepożądanych przy jednoczesnym zachowaniu wysokiej efektywności terapeutycznej. Jednocześnie należy wspomnieć, że GKS powinno się stosować miejscowo maksymalnie raz na dobę, gdyż zwiększenie częstotliwości wiąże się tylko i wyłącznie z większym ryzykiem wystąpienia skutków ubocznych bez jakiegokolwiek wpływu na poprawę skuteczności leczenia. Ten aspekt dotyczy przede wszystkim GKS nowej generacji charakteryzujących się przedłużonym działaniem, które stanowią jednak aktualnie większość preparatów dostępnych w sprzedaży.
Innym schematem leczenia jest stosowanie na zmieniony chorobowo obszar skóry silnego GKS przez kilka dni, a następnie do terapii włączane są preparaty o coraz słabszej sile działania. Inny sposób terapii za pomocą glikokortykosteroidów wskazuje na potrzebę korzystania z obojętnej bazy, którą stosuje się pomiędzy kolejnymi dawkami leku. Jest to bardzo korzystne rozwiązanie, które obecnie jest najbardziej polecaną metodą leczenia za pomocą GKS. Leki te, stosowane miejscowo łączą się w zaledwie 1% z receptorami obecnymi w komórkach skóry. Duża część substancji leczniczej pozostaje w przestrzeni międzykomórkowej i jest nieaktywna terapeutycznie. Stosowana baza, pomiędzy kolejnymi aplikacjami GKS ma zdolność do wiązania substancji leczniczej obecnej w przestrzeniach międzykomórkowych i przeniesienia jej stricte do wnętrza komórki. Z tego względu, włączenie do terapii bazy pozwala na zredukowaniu ilości stosowanego GKS przy uzyskaniu znacznie lepszego efektu terapeutycznego.
Wysoka skuteczność terapeutyczna glikokortykosteroidów w leczeniu schorzeń dermatologicznych sprawia, że są one bardzo popularne. Przy ich aplikacji należy jednak pamiętać, aby stosować się do istotnych zaleceń dotyczących schematu dawkowania tych leków. W przypadku braku uzyskania korzystnego efektu terapeutycznego ważne jest, aby nie zwiększać stosowanej dawki, ani częstotliwości stosowania GKS. W takich przypadkach można zmienić stosowany GKS na inny, najlepiej z tej samej grupy, bądź całkowicie porzucić glikortykosteroidoterapię, a to ze względu na ryzyko wystąpienia działań niepożądanych przy nieuzyskaniu korzystnych efektów leczenia.
