Fakty i mity o odkażaniu ran

MIT
Skuteczność działania antyseptyku in vivo jest tak sama jak in vitro

Redukcja liczby drobnoustrojów, wykazujących zdolność do podziałów poprzez ich inaktywację albo uśmiercenie, to zadanie antyseptyki. Zdolność preparatów antyseptycznych do redukcji liczby mikroorganizmów in vitro jest różna od ich aktywności in vivo, np. w ranach, a szczególnie w ranach przewlekłych [12]. W środowisku rany przewlekłej istnieje wiele czynników obniżających znacząco zdolność miejscowych środków przeciwdrobnoustrojowych do eradykacji mikroorganizmów [3].  Charakteryzują się one bardzo wysokim poziomem wysięku oraz obecnością w łożysku znacznej ilości znekrotyzowanej tkanki [12].

FAKT
„Błąd białkowy” może zmniejszać aktywność przeciwdrobnoustrojową antyseptyków

„Błąd białkowy” (ang. protein error) wynika z obniżenia skuteczności działania preparatu odkażającego w wyniku obecności substancji organicznych (ropa, krew i inne zanieczyszczenia organiczne) [13]. „Błąd białkowy” znacząco obniża siłę przeciwdrobnoustrojową jodu w ranach przewlekłych, które charakteryzują się dużą ilością wysięku. Białka osocza, krwi oraz wysięku nie mają znaczącego wpływu na skuteczność oktenidyny – w tym przypadku nie występuje zjawisko „błędu białkowego” [3].

MIT
Rany najlepiej dezynfekować alkoholem

Etanol działa przeciwbakteryjnie niezbyt silnie, ale w odpowiednich stężeniach cechuje się dość dużą skutecznością. W stężeniu 40-50% działa najskuteczniej przeciwbakteryjnie, lecz działanie takich roztworów jest zbyt powolne, zaś w stężeniu ponad 70% niewielka jest skuteczność z powodu denaturacji białek komórkowych. Zastosowany na skórę roztwór zawierający 70% etanolu w ciągu 2 minut zmniejsza liczbę drobnoustrojów o 90%, lecz dzieje się tak, pod warunkiem że skóra jest cały czas zwilżona alkoholem. Przetarcie jednorazowe i zostawienie do wyschnięcia zmniejsza najwyżej o 75% liczbę bakterii. Izopropanol w stężeniach powyżej 70% działa nieco silnej od alkoholu etylowego, jednak powoduje przekrwienie położonych głębiej tkanek [1]. Alkohol nie powinien dostać się do środowiska rany, gdyż wywołuje to ból, podrażnienie i uszkodzenie wpływające niekorzystnie na proces gojenia rany [14].

Sprawdź także: Kalkulator etanolu

MIT
Pienienie się świadczy o działaniu przeciwbakteryjnym wody utlenionej

Woda utleniona, czyli nadtlenek wodoru w postaci 3% roztworu stosowana jest często do odkażania ran. Jednak wykazuje ona słabe działanie przeciwbakteryjne. Gwałtowne pienienie związane jest z rozpadem nadtlenku pod wpływem obecnej w tkankach katalazy. Pęcherzyki gazu burząc się, powodują mechaniczne oczyszczenie rany, lecz działanie na skutek szybkiego rozkładu jest bardzo krótkie. Woda utleniona ma działanie wybielające i odwadniające [10]. Posiada ona nie tylko słabe działanie antyseptyczne, lecz może również opóźnić proces gojenia poprzez zmniejszenie migracji i proliferacji fibroblastów [15].

MIT
Riwanol to tani i skuteczny środek dezynfekcyjny

Dosyć często w naszym kraju stosowane są tzw. historyczne antyseptyki, które używane są na skutek tzw. wiedzy zwyczajowej oraz niskiej ceny, a względem których nie wykonane zostały wykonane odpowiednie badania mikrobiologiczne i testy cytotoksyczności. Typowym przykładem takiej substancji jest mleczan etakrydyny (riwanol). Cechuje go niska skuteczność przeciwdrobnoustrojowa względem biofilimu utworzonego przez S. aureus oraz P. aeruginosa [8]. Jego skuteczności nie udało się udowodnić nawet w warunkach „czystych” [5]. Znajduje się on na liście antyseptyków, które nie powinny być stosowane w leczeniu ran, gdyż posiada właściwości alergiczne, mutagenne oraz cytotoksyczne [8]. Ponadto może nawet opóźniać gojenie się ran [3].

FAKT
Stosowanie do odkażania skóry roztworów nadmanganianu potasu może powodować jej podrażnienie

Nadmanganian potasu to krystaliczna ciemnofioletowa substancja łatwo rozpuszczająca się w wodzie. Działa on bakterio- i grzybobójczo. Skutecznie działają roztwory 0,02%, lecz drażnią one tkanki. W słabszym stężeniu (0,01%) nie wywołuje podrażnienia, lecz efekt przeciwbakteryjny jest powolny i słaby. Czas ekspozycji dla wielu bakterii wynosi ponad godzinę. Roztwory kilkuprocentowe działają silnie przeciwbakteryjnie, lecz powodują martwicę i działają żrąco [16].

MIT
Roztwór kwasu bornego zalecany jest do odkażania w stanach zapalnych skóry

Kwas borny oraz boran sodu (boraks) nie zasłużyły na popularność, jaką się nadal cieszą jako środki przeciwdrobnoustrojowe. Kwas borowy to związek o dużej toksyczności i nawet jego nasycone roztwory mają jedynie słabe działanie bakteriostatyczne [a]. Łatwo wchłania się z uszkodzonej skóry, błon śluzowych i przewodu pokarmowego, a wchłonięty tymi drogami może prowadzić do zatrucia. Anion kwasu bornego wydalany jest powoli i nawet wchłanianie niewielkich ilości przez dłuższy czas może być wystarczające, aby wywołać na skutek kumulacji przewlekłe zatrucie. Szczególnie duże zagrożenie występuje podczas stosowania go u niemowląt [10].

Literatura:

1. Biegaj M. Oktenidyna w leczeniu ran, Farmacja Współczesna 2017; 10: 107-
2. Mospan B. Zastosowanie preparatów antyseptycznych zawierających dichlorowodorek oktenidyny w pielęgnacji i leczeniu zakażeń stopy cukrzycowej zgodnie z koncepcją TIME, Leczenie ran 2010; 7(3-4): 63-
3. Jawień A., Bartoszewicz M., Przondo-Mordarska A., Szewczyk M.T., Kaszuna A., Urbanek T., Staszkiewicz W., Sopata M., Kucharzewski M., Korzon-Brakowska A., Krasowski G., Kózka M., Sikorski J., Junka A. Wytyczne postępowania miejscowego i ogólnego w ranach objętych procesem infekcji, Leczenie Ran 2012; 9(3): 59-
4. Mospan B., Junka A., Bartoszewicz M. Nowe oblicze znanych związków w postępowaniu miejscowym w ranach przewlekłych, Leczenie Ran 2018; 15(2): 79-
5. Bartoszewicz M., Junak A., Smutnicka D., Mączyńska B., Janczura A., Nowicka J., Secewicz A. Skuteczność wybranych antyseptyków badana in vitro oraz w warunkach imitujących środowiskowo rany w stosunku do szczepów CNS izolowanych z zakazań ran przelękłych, Leczenie Ran 2011; 8(1): 21-
6. Junka A. Nowoczesne antyseptyki- definicje, obszar zastosowania, mechanizmy działania i oporności, Forum Zakażeń 2010; 1(3-4): 43-
7. Bartoszewicz M., Junka A. Zalety I wasy antyseptyków stsowanych w profilaktyce I leczeniu infekcji ran oparzeniowych- okiem mikrobiologa, Chirurgia plastyczna I oparzenia 2016; 4 (2): 71-
8. Bartoszewicz M. Junka A., Smutnicka D., Secewicz A., Mączyńska B., Szymczyk P., Nowicka J., Neuman K. Porównanie skuteczności przeciwdrobnoustrojwej antyseptykow zamierających aktenidynę I etakrydynę względme biofilmu tworzonego przez szczepy aureus i P. aeruginosa izolowane z zakażeń ran przewlekłych. Leczenie Ran 2012; 9(4): 147-152.
9. Kompendium leczenia ran schűlke,https://www.schuelke.com/media/docs/PL-PL/Katalogi/kompendium_ran_26022018_PL.pdf.
10. Kostowski W., Herman Z. Farmakologia. Podstawy farmakoterapii, Wydanie III poprawione I uzupłenione 2003; Tom 2: 260-
11. Janiec W. Kompendium Farmakologii, Wydanie III rozszerzone 2010: 555.
12. Bartoszewicz M., Junka A., Dalkowski P., Słojewska-Poznańska E., Szymczyk P., Zuchowski A. Wrażliwość na wybrane antyseptyki klinicznych szczepów Pseudomonas aeruginosa w formie biofilmowej i planktonicznej, Chirurgia Plastyczna I Oparzenia 2016; 4(4): 131-
13. Tarka P., Swoboda-Kopeć E., Preparaty dezynfekcyjne zawierające aktywny chlor, Zakażenia 1/2015: 66-
14. Krasowski W. Zaopatrywanie ran ostrych urazowych- pytania do eksperta, https://www.mp.pl/chirurgia/leczenie-ran/166992,zaopatrywanie-ran-ostrych-urazowych-pytania-do-eksperta.
15. Thomas G.W., Rael L.T., Bar-Or R., Shimonkevitz R., Mains C.W., Slone D.S., Craun M.L., Bar-Or D. Mechanisms of delayed wound healing by commonly used antiseptics, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19131809.
16. Ziembińska A., Szpindor M. Porównanie efektywności bakteriobójczego wpływu środków dezynfekcyjnych na mikroorganizmy izolowane z naskórka, Chemik 2/2013, 67(2).