Wspomniane zaburzenia mogą dotyczyć układu pokarmowego, sercowo-naczyniowego, czy nerwowego. Narażeni na nie są wszyscy pracownicy, którzy pracują w systemie zmianowym, ze szczególnym uwzględnieniem pory nocnej. Do tej grupy bez wątpienia należy również zaliczyć farmaceutów.
Dług czasowy – pierwszy objaw zaburzeń rytmu okołodobowego
Wszystkie układy ludzkiego organizmu, czy to pokarmowy, nerwowy, krwionośny, immunologiczny, swoje maksimum czynnościowe osiągają w ciągu dnia. To wtedy, ciało człowieka jest przygotowane do wykonywania najcięższej pracy. Cała ta układanka zaczyna tracić sens, gdy aktywność człowieka jest zaburzona przez wykonywanie pracy w różnych częściach doby. Odwrócenie rytmu dobowego sen-czuwanie nie oznacza, że funkcjonowanie organizmu zostanie również od razu desynchronizowane, by było ono jak najbardziej efektywne w okresie wykazywania najwyższej aktywności.
Pierwszym objawem zaburzenia pracy układów organizmu wynikających z nieprawidłowego rytmu okołodobowego jest wystąpienia zjawiska tzw. długu czasowego. W związku z tym pojawiają się zaburzenia koncentracji, rozdrażnienie, wystąpienie zmęczenia, zaburzenia snu, a także trawienia i zmniejszenie chęci do podejmowania jakiejkolwiek aktywności fizycznej. Każdy z nas, kto pracował w porze nocnej z pewnością odczuł “na własnej skórze” tego typu objawy. U większości osób przemijają one po powrocie do aktywności dziennej, jednak po dłuższym okresie wykonywania pracy w nocy, który regularnie się powtarza, mogą one przyjąć charakter przewlekły i w związku z tym skutecznie utrudniać codzienne funkcjonowanie.
Problemy ze snem i zaburzenia zdrowia psychicznego
Praca w systemie zmianowym skutkuje skróceniem czasu, jaki przeznaczamy na sen. Powrót po nocy spędzonej w pracy do domu, nie zawsze kończy się zaśnięciem. Bodźce występujące w najbliższym otoczeniu, takie jak hałas, aktywność innych członków rodziny, a także dzienne światło nie sprzyjają właściwemu odpoczynkowi. Skutkiem tego, jest występowanie stałego zmęczenia w ciągu dnia i “ucinanie” sobie krótkich drzemek, które jednak nigdy nie zastąpią ciągłego snu. Powtarzanie tego schematu przez dłuższy czas sprawia, że odczuwanie zmęczenia fizycznego pojawia się nawet po przespaniu całej nocy. Odczuwanie wyczerpania fizycznego przekłada się bezpośrednio na zaburzenia zdrowia psychicznego. Niemożność osiągnięcia stanu wypoczęcia skutkuje pojawieniem się zmienności nastroju, nagłych stanów irytacji, czy nawet utraty poczucia satysfakcji ze swojego życia.
Skutkiem zmęczenia psychicznego są również problemy związane z pamięcią. Procesy uczenia się, czy zapamiętywania pewnych rzeczy u osób pracujących zmianowo mogą być znacznie pogorszone.
Choroby układu pokarmowego
Jednym z najczęściej występujących skutków pracy zmianowej jest wystąpienie problemów związanych z układem trawiennym. Zmienna aktywność człowieka wiąże się z zaburzeniem wydzielania enzymów trawiennych i hormonów, co skutkuje nieprawidłowym funkcjonowaniem układu pokarmowego. Szczególnie wzrasta ryzyko wystąpienia choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy. Mogą pojawić się również inne dolegliwości, takie jak zaparcia, biegunki, wzdęcia, wzmożony apetyt lub jego brak, a także zespół jelita nadwrażliwego.
Ryzyko wystąpienia chorób sercowo-naczyniowych
Zaburzenia w gospodarce węglowodanowo-tłuszczowej mogą prowadzić do rozwoju chorób sercowo-naczyniowych. Bardzo często, u osób pracujących na zmiany wzrasta stężenie LDL, wobec niskiego stężenia HDL. Skutkiem, nieprawidłowych wyników lipidogramu może być rozwój miażdżycy tętnic, przez co wzrasta ryzyko pojawienia się innych chorób, takich jak zawał mięśnia sercowego, zakrzepica żylna, czy zator płucny. Wzrost prawdopodobieństwa pojawienia się tego typu schorzeń wynika również z tego, że pracownicy zmianowi wykazują na ogół mniejszą aktywność fizyczną wobec osób pracujących wyłącznie w dzień, a także są bardziej podatni na używki, takie jak papierosy, czy kawa, które są również czynnikami ryzyka chorób sercowo- naczyniowych.
Większe prawdopodobieństwo rozwoju choroby nowotworowej
Praca zmianowa wiąże się z występowaniem permanentnego zmęczenia, co może skutkować podrażnieniem, irytacją i ciągłym odczuwaniem stresu. Powoduje to wytwarzanie większej ilości wolnych rodników, które nie tylko działają destrukcyjnie wobec komórek organizmu, ale i nasilają jego odpowiedź zapalną. Efektem tego może być szybszy wzrost komórek nowotworowych i ich łatwiejszy przerzut, dzięki rozwojowi gęstszej sieci naczyń krwionośnych. Wzrost ryzyka wystąpienia chorób nowotworowych ma również związek z silną ekspozycją na światło dzienne w porze nocnej. W wyniku tego, następuje zahamowanie wydzielania melatoniny, która ma właściwości antyoksydacyjne, a także onkostatyczne.
Praca zmianowa, w tym w szczególności w porze nocnej może mieć przykre skutki dla zdrowia człowieka. Niestety, na zminimalizowanie ryzyka ich powstania za bardzo nie mamy wpływu. Ich pojawienie się jest indywidualną kwestią uzależnioną od uwarunkowań genetycznych, fenotypowych, a także wieku.
Literatura:
- Zużewicz K. Praca zmianowa. w: Bezpieczeństwo i Higiena Pracy, pod red. D. Koradecka. Warszawa, CIOP-PIB 2009: 607-625.
- Rouch I, Wild P, Ansiau D, Marquie J. Shiftwork experience, age and cognitive performance, Ergonomics 2005, 48: 1282-1293.
- Akerstedt T. Shift work and disturbed sleep/wakefulness, Occup. Med. 2003, 53: 89-94.
- Żużewicz K. Skutki zdrowotne pracy w niefizjologicznym rytmie, Zeszyty Naukowe SGSP 2017, 62 (1): 127-139.
- Wood B, Rea M, Plitnick B. Figueiro M.G., Light level and duration of exposure determine the impact of self-luminous tablets on melatonin suppression Applied Ergonomics 2013, 44(2): 237-240.
- Karlson, B, Knutsson, A., Lindahl, B. Is there an association between shift work and having a metabolic syndrome? Results from a population based study of 27,485 people, Occup. Environ. Med 2001, 58(11): 747-752.
- Brudnowska J, Pepłońska B. Praca zmianowa nocna a ryzyko choroby nowotworowej- przegląd literatury, Medycyna Pracy 2011, 62(3): 323-338.
