Dzieci są szczególną grupą pacjentów ze względu na większe wymagania przy doborze dawki, jak i postaci leku. Do istotnych czynników branych pod uwagę przy określaniu wyżej wymienionych parametrów należy wiek i waga dziecka. Należy uwzględnić także wskazania terapeutyczne, preferowaną drogę podania, jak i choroby towarzyszące [1].
W praktyce aptecznej przy sporządzaniu leków recepturowych dawki dla dzieci oblicza się na podstawie farmakopealnych dawek dla dorosłych uwzględniając masę, wiek lub powierzchnię ciała dziecka. Te najczęściej stosowane wzory to wzór Younga i wzór Clarka (na ilustracji wyżej) [3].
Należy jednocześnie pamiętać o różnicach w fizjologii między organizmem dorosłego i dziecka na poziomie absorpcji, metabolizmu i eliminacji leku. Im młodszy organizm tym większe różnice. Wszelkie zmiany w organizmie związane ze wzrastaniem i dojrzewaniem zachodzą szybciej. Dlatego właśnie określanie dawek pediatrycznych powinno odbywać się na podstawie danych literaturowych, a nie na zasadzie przeliczania z dawki dla osoby dorosłej. Problem z obliczeniem dawki pojawia się w przypadku otyłego dziecka. Wtedy kalkulacje na podstawie masy ciała mogą być nieobiektywne. Z kolei obliczenia dawki na podstawie powierzchni ciała, które mogą wydawać się najbardziej miarodajne, zupełnie nie sprawdzają się u wcześniaków. U nich bowiem powierzchnia ciała może zwiększyć się o 1-2% w ciągu dnia. Trudność może też stanowić dokładne określenie wzrostu [1].
Farmakokinetyka dzieci
• Wchłanianie
W wyniku zmniejszonego wydzielania kwasu żołądkowego pH u dzieci jest wyższe. Wpływa to na wzrost biodostępności leków zasadowych i spadek biodostępności leków kwasowych [3]. Wartość pH na poziomie 2-3 jest obserwowana w trzecim roku życia [7]. Zmniejszone jest wytwarzanie kwasów żółciowych i enzymów trzustkowych co skutkuje zmniejszoną biodostępnością leków rozpuszczalnych w tłuszczach [2]. W wyniku zróżnicowanego przepływu krwi w poszczególnych mięśniach różne jest wchłanianie leków po podaniu domięśniowym, na przykład zmniejszone gentamycyny czy zwiększone amikacyny [7]. Większe jest też wchłanianie leków przez skórę, jak i przepuszczalność bariery krew-mózg [3]. Do około 8. miesiąca życia u dzieci obserwuje się wolniejsze opróżnianie żołądka co skutkuje opóźnionym wchłanianiem leków [7].
• Dystrybucja
W wyniku zmniejszonej zawartości tkanki tłuszczowej mniejsza jest objętość dystrybucji leków lipofilnych np. diazepamu, fenobarbitalu. Większe jest zatem ich stężenie we krwi. Z tego wynika zwiększone ryzyko działań niepożądanych po zastosowaniu dawki standardowej [7]. Obserwuje się też mniejsze stężenie alfa1-glikoproteiny. Przez to osłabiona jest zdolność wiązania leków przez to białko. W wyniku tego dochodzi do zwiększenia wolnej frakcji leków, głównie o odczynie zasadowym. Wzrasta ryzyko toksyczności. Większa przepuszczalność bariery krew-mózg ułatwia penetrację leków z krwi do tkanki mózgowej. U dzieci obserwuje się też zwiększenie wrażliwości na leki wpływające na OUN i alkohol. Na skutek większej zawartości wody całkowitej w organizmie osiągana jest większa objętość dystrybucji leków hydrofilowych np. sulfonamidów czy amoksycykliny. Stąd mniejsze ich stężenie we krwi. Zwiększa to ryzyko braku skuteczności terapeutycznej po zastosowaniu standardowej dawki [7].
Na etapie dystrybucji obserwuje się również zmniejszoną ilość białek, głównie albumin. Przyczynia się to do zwiększenia czynnej farmakologicznie wolnej frakcji leków, głównie o charakterze kwaśnym. Niesie to niebezpieczeństwo wystąpienia objawów niepożądanych. Zmniejszone stężenie białek wpływa na przyspieszenie procesu eliminacji leków, co skutkuje ryzykiem skrócenia czasu działania leku [7].
• Metabolizm
Obserwuje się niewystarczającą sprawność enzymów wątrobowych metabolizujących leki, odpowiedzialnych głównie za reakcje oksydacji i sprzęgania. Następstwem jest zmniejszenie klirensu wątrobowego, jak i wydłużenie biologicznego okresu półtrwania. Dochodzi do nasilenia i przedłużenia działania leków. Zwiększa się ryzyko wystąpienia działań niepożądanych [7].
• Wydalanie
Czynność nerek noworodków nie jest w pełni rozwinięta. Stanowi ona około 40% tego co u dorosłych [3]. Zmniejsza się proces zagęszczania moczu, zatrzymywania jonów sodu, usuwania jonów wodorowych z moczem co skutkuje zmniejszoną eliminacją, odtruwaniem i wydłużeniem biologicznego okresu półtrwania ksenobiotyków [3].
Postaci leków dla dzieci
Idealny lek dla dziecka powinien charakteryzować się skutecznością, bezpieczeństwem użycia, łatwą do podania postacią i przyjemnym smakiem w przypadku płynnej konsystencji. Biorąc pod uwagę te czynniki za polecane dla dzieci uznaje się płynne postaci leków (zawiesiny, syropy, krople) [3].
Wszystkie płynne formy leków powinny być dokładnie odmierzone i podane w taki sposób, by dziecko przyjęło pełną dawkę leku. Najdokładniejsze dawkowanie płynnego preparatu uzyskamy stosując odpowiednio standaryzowane i skalowane strzykawki doustne o odpowiedniej objętości.
Wśród doustnych postaci leków stosowanych przez dzieci możemy wyróżnić postacie gotowe do użycia oraz takie, które wymagają przygotowania przed podaniem preparatu [1]. Ograniczeniem w stosowaniu leków w formie płynnej jest ich mała trwałość fizykochemiczna lub rozwój mikroorganizmów w środowisku wodnym. Liczne substancje w kontakcie z wodą ulegają reakcjom chemicznym, co skutkuje ich rozkładem. W wyniku małej trwałości chemicznej wiele substancji jest dostępnych w stałych postaciach leku do sporządzania roztworu czy zawiesiny doustnej. Tak przygotowuje się antybiotyki, acetylocysteinę, piracetam czy trimebutynę [4].
