W poprzednim tekście przedstawiona została analiza, czy w razie niezapewnienia bezpiecznych warunków pracy w aptece, aptekarz może skorzystać z prawa powstrzymania się od pracy (czytaj więcej: Czy aptekarz może powstrzymać się od pracy ze strachu przed zarażeniem?). W tym artykule zostaną przedstawione obowiązki pracodawcy (apteki).
Obowiązek każdego pracodawcy
Zapewnienie bezpiecznych warunków pracy jest podstawowym obowiązkiem każdego pracodawcy (art. 15 i art. 207 kodeksu pracy). Obowiązek ten, na który składa się szereg obowiązków, ma pewne cechy charakterystyczne. Pracodawca ma obowiązek chronić zdrowie zatrudnionych niezależnie od formy zatrudnienia – zatem również zatrudnienie cywilnoprawne i świadczenie usług na samozatrudnieniu mieści się w tym obowiązku (art. 304 kodeksu pracy). Pracodawca nie może skutecznie zwolnić się z odpowiedzialności za zdrowie zatrudnionych przez zaoferowanie im w zamian świadczenia pieniężnego. Ponadto działania bądź zaniechania innych podmiotów nie zwalniają pracodawcy z jego obowiązków. Niedopełnienie obowiązków przez pracodawcę rodzi odpowiedzialność cywilnoprawną wobec zatrudnionych oraz odpowiedzialność karną bądź administracyjną.
Oprócz ogólnego obowiązku przedstawionego powyżej, można wyróżnić kilka szczegółowych obowiązków. Przede wszystkim pracodawca jest obowiązany organizować pracę w sposób zapewniający bezpieczne i higieniczne warunki pracy (z czego w przypadku zagrożenia koronawirusem wynika np. obowiązek umożliwienia zatrudnionym w aptece zachowania odpowiedniego odstępu od siebie). Pracodawca może kontrolować przestrzeganie zasad BHP przez zatrudnionych i wydawać im odpowiednie polecenia. Wyszczególnionym wprost w kodeksie pracy obowiązkiem pracodawcy jest „reagować na potrzeby w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa i higieny pracy oraz dostosowywać środki podejmowane w celu doskonalenia istniejącego poziomu ochrony zdrowia i życia pracowników, biorąc pod uwagę zmieniające się warunki wykonywania pracy” – ten obowiązek znajdzie zastosowanie w związku z zagrożeniem koronawirusem jako zmianą warunków wykonywania pracy.
Warto dodać, że – jak wynika z orzecznictwa Sądu Najwyższego – odpowiedzialność pracodawcy rodzi w szczególności niezapewnienie pracownikom odpowiednich zabezpieczeń technicznych, w tym środków ochrony indywidualnej. Fakt, że pracownik podejmuje pracę zawodową ze świadomością zagrożeń, jakie stwarza ona dla jego zdrowia lub życia nie zwalnia pracodawcy od odpowiedzialności za bezpieczeństwo i higienę pracy.
Nie jest usprawiedliwieniem zaniechania obowiązku ochrony zdrowia zatrudnionych zła sytuacja ekonomiczna pracodawcy. Co więcej nie jest usprawiedliwieniem dla pracodawcy również to, że pracownik naruszył zasady BHP.
Należy dodać, że w przypadku pracowników aptek COVID-19 zostanie zakwalifikowany jako choroba zawodowa. W związku z tym trzeba zauważyć, że kodeks pracy nakłada na pracodawców ogólnie sformułowany obowiązek zapewnienia rozwoju „spójnej polityki zapobiegającej wypadkom przy pracy i chorobom zawodowym uwzględniającej zagadnienia techniczne, organizację pracy, warunki pracy, stosunki społeczne oraz wpływ czynników środowiska pracy”. Oznacza to jednak, że podjęcie przez pracodawcę działań wycinkowych i ad hoc w przeciwdziałaniu zarażeniom w aptece można uznać za niewystarczające dla zwolnienia się od odpowiedzialności za zaniechanie w tej sferze.
Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego, pracodawca ponosi odpowiedzialność na zasadzie winy, a zatem brak winy pracodawcy może być usprawiedliwieniem. Jaki stopień winy zostanie uznany za wystarczający do przypisania pracodawcy odpowiedzialności za zaniechanie obowiązku przestrzegania zasad BHP, zależy od tego, czy uznamy, że spoczywała na nim obowiązek zachowania szczególnej staranności.
Apteka – szczególne miejsce pracy?
W wyroku w sprawie o odszkodowanie za zarażenie leśnika boreliozą, Sąd Najwyższy zróżnicował zakłady pracy, w których nie występują zagrożenia dla zdrowia pracowników, od tych, w których takie zagrożenia występują – w tych drugich pracodawca jest zobowiązany do szczególnej staranności, aby przeciwdziałać zagrożeniu zdrowia pracowników: „(…) w zakładach pracy, w których występują tego rodzaju zagrożenia, pracodawca jest zobowiązany do szczególnej staranności w zakresie przeciwdziałania ich wystąpieniu. Naruszenie tego obowiązku może stanowić czyn niedozwolony, niezależnie od tego, że może być również uznane za naruszenie objętego treścią stosunku pracy obowiązku zapewnienia pracownikowi bezpiecznych i higienicznych warunków pracy (art. 207 § 2 KP). Może ono nastąpić także wtedy, gdy pracodawcy nie można zarzucić naruszenia konkretnego przepisu prawa. Niepodjęcie możliwych i dyktowanych doświadczeniem życiowym i dbałością o zdrowie i życie osób pozostających w sferze działania zakładu pracy (lub innej instytucji) działań zapobiegających naruszeniu tych dóbr jest bowiem samo w sobie naruszeniem porządku prawnego (…) Kwalifikację taką uzasadnia tym bardziej sytuacja, w której zaniedbanie to prowadzi do rozstroju zdrowia – a więc naruszenia dobra osobistego człowieka, podlegającego ogólnej ochronie prawa cywilnego, bez względu na charakter stosunków wiążących sprawcę naruszenia i poszkodowanego” (Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia 2011 r., II PK 175/10, OSNAPiUS 2012 nr 7-8, poz. 88).
Co oczywiste, a pokazuje to doskonale przypadek włoskich farmaceutów, którzy zmarli na COVID-19, apteka jest też takim miejscem pracy, w którym pracodawca musi dochować szczególnej staranności w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa pracowników. Oznacza to, że również najlżejsze przypadki nieumyślnego zaniechania zostaną uznane za naruszenie obowiązków i będą rodziły odpowiedzialność pracodawcy. Zatem można podsumować, że pracodawca ponosi odpowiedzialność nawet za najlżejszy stopień winy, jakim jest niedochowanie należytej (w przypadku apteki – szczególnej) staranności. Warto w szczególności polecić stosowanie się do wytycznych Naczelnej Izby Aptekarskiej.
Jakie środki prawne przysługują pracownikom aptek? O tym na następnej stronie…
